Μαρίκα Παπαγκίκα

Η Μαρίκα Παπαγκίκα γεννήθηκε ως Μαρίκα Κατσόρη στην Κω, που τότε βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Το πιστοποιητικό θανάτου της δίνει ως ημερομηνία γέννησης την 1η Σεπτεμβρίου 1890, αλλά κανένα παλαιότερο έγγραφο δεν το επιβεβαιώνει. Παιδί ακόμη, μετακόμισε με την οικογένειά της στην Αλεξάνδρεια, όπου η μεγάλη ελληνική παροικία συντηρούσε καφενεία και μουσικά κέντρα, και άρχισε εκεί να τραγουδά. Γύρω στα τέλη του 1913 ή στις αρχές του 1914 ηχογράφησε για την Gramophone Company στην Αίγυπτο· πολύ λίγο από αυτό το υλικό είναι γνωστό ότι σώζεται. Είχε ήδη παντρευτεί τον Κώστα (Γκας) Παπαγκίκα, που έπαιζε τσίμπαλο, έγχορδο κρουστό όργανο συγγενικό με το ελληνικό σαντούρι. Εκείνος τη συνόδευσε σε πολλούς από τους δίσκους της.

Τον Μάρτιο του 1915 το ζευγάρι έφυγε από τον Πειραιά και τον Απρίλιο έφτασε στο Έλις Άιλαντ με περίπου σαράντα δολάρια, δηλώνοντας ως προορισμό το Σικάγο. Το 1918 βρίσκονταν ήδη στη Νέα Υόρκη. Τον Ιούλιο του 1918 η Μαρίκα έκανε μια δοκιμαστική ηχογράφηση για τη Victor και τον Δεκέμβριο κυκλοφόρησαν οι πρώτοι δίσκοι της στη Victor· από τον Ιούλιο του 1919 ηχογραφούσε και για την Columbia. Γύρω στο 1925 το ζευγάρι άνοιξε το Marika’s, ένα καφέ αμάν στον αριθμό 215 της Δυτικής 34ης Οδού στο Μανχάταν, όπου Έλληνες και άλλοι μετανάστες της Μεσογείου έρχονταν να ακούσουν μουσική. Το κραχ του 1929 κατέστρεψε την επιχείρηση και τερμάτισε το μεγαλύτερο μέρος της δισκογραφικής της πορείας. Εκτός από τέσσερα πατριωτικά τραγούδια που ηχογράφησε για τη Victor το 1937, δεν ξαναμπήκε σε στούντιο. Πέθανε σε νοσοκομείο του Στέιτεν Άιλαντ στις 2 Αυγούστου 1943.

Το ρεπερτόριο της Παπαγκίκα ήταν ευρύ. Οι κατάλογοι των εταιρειών καταγράφουν σμυρναίικα τραγούδια και αμανέδες, νησιώτικα και στεριανά δημοτικά, κλέφτικα και πατριωτικά τραγούδια, τραγούδια του καφενείου σε ρεμπέτικο ύφος, ακόμη και μοντέρνα ταγκό και βαλς. Η συνοδεία της ήταν ασυνήθιστη για τους ελληνικούς δίσκους της εποχής: βιολί, τσέλο και τσίμπαλο, αργότερα μερικές φορές με κλαρίνο ή ούτι. Ο τσελίστας Μάρκος Σιφνιός και ο σύζυγός της παίζουν σε πολλές ηχογραφήσεις, μαζί με βιολιστές όπως ο Αθανάσιος Μακεδόνας και ο Γιώργος Θεολόγου.

Η πιο γνωστή ηχογράφησή της είναι το Σμυρνέικο μινόρε, ένα αργό, αυτοσχεδιαστικό τραγούδι στον τρόπο του αμανέ. Το ηχογράφησε για τη Victor στις 4 Δεκεμβρίου 1918 και ξανά για την Columbia γύρω στον Ιούλιο του 1919. Το τραγούδι κυκλοφορούσε πριν από εκείνη: μια ηχογράφηση από τη Σμύρνη του 1909 συγκαταλέγεται στις πρώτες εκδοχές του. Ωστόσο, η δική της ερμηνεία είναι αυτή που γνωρίζουν σήμερα οι περισσότεροι ακροατές. Άλλοι τίτλοι δείχνουν την ποικιλία του καταλόγου της: Το ηλεκτρικό κορίτσι (1924), Σμυρνιώτικο ζεϊμπέκικο (1925) και Ντουρού, ντουρού (1928), με την ένδειξη «ρεμπέτικο». Το 1937 ηχογράφησε το Τον Βενιζέλο χάσαμε, τραγούδι για τον θάνατο του πολιτικού Ελευθερίου Βενιζέλου το 1936. Επειδή οι εταιρείες τύπωναν τους περισσότερους τίτλους με λατινικούς χαρακτήρες, ο κατάλογός της δείχνει και πώς γράφονταν οι ελληνικές λέξεις για την αμερικανική αγορά.

Για δεκαετίες η Παπαγκίκα ήταν γνωστή κυρίως στους συλλέκτες δίσκων. Οι ελληνικές επανεκδόσεις ηχογραφήσεων 78 στροφών επανέφεραν τα τραγούδια της, και το 2010 ο Αμερικανός ερευνητής Ίαν Ναγκόσκι, με τον δίσκο βινυλίου The Further the Flame, the Worse It Burns Me (Όσο πιο μακριά η φλόγα, τόσο πιο πολύ με καίει) της Canary Records, τη σύστησε σε νέους ακροατές. Στην Αθήνα, ο μονόλογος Μαρίκα Παπαγκίκα – Το ηλεκτρικό κορίτσι του Νίκου Σταματιάδη, σε σκηνοθεσία και ερμηνεία της Κερασίας Σαμαρά, ανέβηκε ξανά στο θέατρο Ροές τον Δεκέμβριο του 2023. Δοκιμάστε: η Discography of American Historical Recordings (Πανεπιστήμιο Καλιφόρνιας, Σάντα Μπάρμπαρα) προσφέρει διαδικτυακά τον ήχο του Σμυρνέικου μινόρε της Victor του 1918. Ακούστε ένα μικρό απόσπασμα δύο φορές: πρώτα προσέξτε μόνο το σφύριγμα και τα τριξίματα, έπειτα ακολουθήστε τα φωνήεντα και τις τονισμένες συλλαβές της. Τέλος, ξαναγράψτε τρεις τίτλους του καταλόγου με ελληνικά γράμματα και τόνους: το Smyrniotico zabekiko γίνεται Σμυρνιώτικο ζεϊμπέκικο, το Stoma me stoma γίνεται Στόμα με στόμα, το To electrico koritsi γίνεται Το ηλεκτρικό κορίτσι.

• Η πρώτη της ηχογράφηση για τη Victor που κυκλοφόρησε, στις 4 Δεκεμβρίου 1918, περιλάμβανε το Σμυρνέικο μινόρε.
• Οι εταιρείες ονόμαζαν διαφορετικά το όργανο του συζύγου της: σαντούρι στα αρχεία της Victor, τσίμπαλο στην Columbia.
• Το καφέ αμάν της, το Marika’s, βρισκόταν στη Δυτική 34η Οδό του Μανχάταν.