Ευγένιος Βούλγαρις

Ο Βούλγαρις γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1716, όταν τα Επτάνησα ήταν ακόμη βενετικά· το βαπτιστικό του όνομα ήταν Ελευθέριος, και πήρε το όνομα Ευγένιος όταν έγινε μοναχός και διάκονος. Σπούδασε στην Κέρκυρα και έπειτα στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, όπου έμαθε λατινικά, ιταλικά, μαθηματικά και τη νέα φιλοσοφία του Descartes, του Leibniz και του Locke, μαζί με τη φυσική του Newton.

Επιστρέφοντας στον ελληνικό κόσμο, έγινε ο πιο θαυμαστός δάσκαλος της εποχής του. Τη δεκαετία του 1740 δίδαξε στη Μαρουτσαία Σχολή των Ιωαννίνων, έπειτα στην Κοζάνη, και το 1753 το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως τον τοποθέτησε επικεφαλής της νέας Αθωνιάς Ακαδημία, μιας σχολής που ιδρύθηκε δίπλα στη μονή Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος. Μαθητές έρχονταν από παντού, ανάμεσά τους ο μετέπειτα ιεραπόστολος άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Η διδασκαλία της νεότερης φιλοσοφίας όμως ανησύχησε τους συντηρητικούς μοναχούς, και το 1759 αποχώρησε. Μετά από σύντομο διάστημα στην Πατριαρχική Ακαδημία της Κωνσταντινούπολης πήγε στη Γερμανία, και στη Λειψία δημοσίευσε τη Λογική του το 1766.

Το 1771 η Αικατερίνη η Μεγάλη τον κάλεσε στη Ρωσία, όπου σχεδίαζε να στηρίξει τους ορθόδοξους Έλληνες απέναντι στους Οθωμανούς. Την υπηρέτησε ως λόγιος, μεταφραστής και βιβλιοθηκάριος, και από το 1775 ως το 1779 ήταν αρχιεπίσκοπος της νέας επαρχίας Σλαβηνίου και Χερσώνος, που δημιουργήθηκε για Έλληνες και ορθόδοξους εποίκους στη νότια Ουκρανία. Κατόπιν αποσύρθηκε στην Αγία Πετρούπολη, όπου συνέχισε να γράφει και να μεταφράζει ως τον θάνατό του το 1806.

Η μεγάλη συμβολή του Βούλγαρι ήταν ότι έφερε την ευρωπαϊκή επιστημονική επανάσταση στα ελληνικά σχολεία. Πριν από αυτόν, η ελληνική ανώτερη παιδεία στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στον Αριστοτέλη, όπως τον ερμήνευαν οι βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί σχολιαστές. Ο Βούλγαρις δίδασκε κι αυτός Αριστοτέλη, αλλά δίπλα του έβαζε τον Descartes, τον Leibniz, τον Wolff και τον Locke, καθώς και τη φυσική και τα μαθηματικά του Newton. Το έργο του Η Λογική (1766), τυπωμένο στη Λειψία, συγκεντρώνει τη λογική των αρχαίων και των νεοτέρων σε ένα ενιαίο συστηματικό έργο και έγινε βασικό εγχειρίδιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Έγραφε σε λόγια, αρχαΐζουσα γλώσσα, κοντά στην αρχαία, και ήταν υπέρμαχος αυτού του ύφους: κατά τη γνώμη του η αξιοπρέπεια του έθνους βρισκόταν στη συνέχεια με τα αρχαία ελληνικά. Μετέφρασε τα Γεωργικά και την Αινειάδα του Βιργιλίου σε ομηρικούς εξαμέτρους, και στη Ρωσία έγραψε πραγματείες θεολογίας, μαθηματικών και αστρονομίας· τα Στοιχεία της Μεταφυσικής του κυκλοφόρησαν στη Βενετία το 1805, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του.

Μετέφρασε επίσης στα ελληνικά ένα δοκίμιο του Βολταίρου το 1768, αλλά στα ύστερα χρόνια του έγινε υπερασπιστής της ορθόδοξης παράδοσης και πολέμιος του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Αυτό το διπλό πρόσωπο, ο εκσυγχρονιστής δάσκαλος και ο συντηρητικός κληρικός, τον κάνει κομβική μορφή μιας εποχής κατά την οποία οι Έλληνες αποφάσιζαν πόση Ευρώπη ήθελαν.

Ο Βούλγαρις είναι όνομα που συναντά κάθε μελετητής της ελληνικής πνευματικής ιστορίας, συνήθως δίπλα στον Νικηφόρο Θεοτόκη, τον συμπατριώτη του Κερκυραίο, ως θεμελιωτές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ενός κινήματος που συνέχισαν ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής. Η Κέρκυρα τον τιμά ως ένα από τα μεγάλα τέκνα της, και τα ελληνικά πανεπιστήμια εξακολουθούν να μελετούν και να επανεκδίδουν τα έργα του. Τα ερείπια της Αθωνιάδας διακρίνονται ακόμη πάνω από τη μονή Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος. Για έναν μαθητή, η ανάγνωση του εξωφύλλου της Λογικής του είναι ένα γρήγορο μάθημα για το πόσο διέφερε η λόγια ελληνική του δέκατου όγδοου αιώνα από τη σημερινή γλώσσα, και για το γιατί το γλωσσικό ζήτημα θα δίχαζε την Ελλάδα για διακόσια χρόνια.

• Το βαπτιστικό του όνομα ήταν Ελευθέριος· Ευγένιος ήταν το όνομα που πήρε ως μοναχός.
• Ανάμεσα στους μαθητές του στην Αθωνιάδα ήταν ο Κοσμάς ο Αιτωλός, αργότερα ένας από τους πιο αγαπητούς αγίους της ελληνικής Ορθοδοξίας.
• Μετέφρασε τα λατινικά έπη του Βιργιλίου σε ελληνικούς εξαμέτρους ομηρικού τύπου.
• Ήταν αρχιεπίσκοπος μιας επαρχίας στη νότια Ουκρανία που ίδρυσε η Αικατερίνη η Μεγάλη.