Θόδωρος Αγγελόπουλος

Ο Αγγελόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1935, γιος ενός μαγαζάτορα. Ήταν εννέα χρονών στις οδομαχίες του Δεκεμβρίου 1944, όταν ο πατέρας του συνελήφθη και η οικογένεια τον αναζήτησε ανάμεσα στους νεκρούς· είπε αργότερα ότι εκείνες οι εβδομάδες του έδωσαν τις εικόνες ολόκληρης της καριέρας του. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, υπηρέτησε τη θητεία του και το 1961 πήγε στο Παρίσι, πρώτα στη Σορβόννη και ύστερα στη σχολή κινηματογράφου IDHEC, την οποία άφησε αφού συγκρούστηκε με τους δασκάλους του. Γύρισε το 1964 και έγραφε κριτική κινηματογράφου στην αριστερή εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή ώσπου το πραξικόπημα των συνταγματαρχών το 1967 την έκλεισε.

Η πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία, η Αναπαράσταση (1970), γυρισμένη ασπρόμαυρη σε ένα χωριό της Ηπείρου που πέθαινε, κέρδισε τα βραβεία στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και προανήγγειλε έναν νέο ελληνικό κινηματογράφο. Στη διάρκεια της δικτατορίας και μετά από αυτήν γύρισε τις ταινίες πάνω στις οποίες στηρίζεται η φήμη του, με σταθερή ομάδα: τον διευθυντή φωτογραφίας Γιώργο Αρβανίτη, τον σεναριογράφο Τονίνο Γκουέρα, παλιό συνεργάτη του Φελίνι, και από το 1984 τη συνθέτρια Ελένη Καραΐνδρου. Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 συνεργάστηκε με διεθνείς σταρ, τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, τον Χάρβεϊ Καϊτέλ, τον Μπρούνο Γκανζ, τον Γουίλεμ Νταφόε, χωρίς να αλλάξει μέθοδο, και συγκέντρωσε τα μεγάλα ευρωπαϊκά βραβεία.

Στις 24 Ιανουαρίου 2012, ενώ γύριζε Η άλλη θάλασσα στη Δραπετσώνα, κοντά στο λιμάνι του Πειραιά, διέσχιζε έναν δρόμο και τον χτύπησε μια μοτοσικλέτα· πέθανε στο νοσοκομείο το ίδιο βράδυ, σε ηλικία εβδομήντα έξι ετών. Η ταινία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Το ύφος του Αγγελόπουλου περιγράφεται με μία φράση και χρειάζεται μια ζωή για να αφομοιωθεί. Το πλάνο διαρκεί λεπτά, όχι δευτερόλεπτα· η κάμερα πανοραμίρει αργά πάνω σε ένα τοπίο βροχής, χιονιού και ομίχλης, μέσα από το οποίο περπατούν μικρές μορφές· ένα μόνο πλάνο μπορεί να περιέχει αρκετά χρόνια, με τους ηθοποιούς να αλλάζουν κοστούμια καθώς γυρίζει η κάμερα· ο διάλογος είναι σπάνιος και η μουσική, στις μεταγενέστερες ταινίες το πένθιμο όμποε και το ακορντεόν της Καραΐνδρου, σηκώνει το συναίσθημα. Τα σκηνικά είναι ο ελληνικός βορράς, η Θεσσαλονίκη, τα βουνά της Ηπείρου, οι λίμνες και τα σύνορα της Μακεδονίας.

Θέμα του ήταν η ελληνική ιστορία όπως τη βίωσαν όσοι δεν την έφτιαξαν. Ο Θίασος (1975), σχεδόν τεσσάρων ωρών, ακολουθεί έναν θίασο ηθοποιών που προσπαθούν να παίξουν το βουκολικό μελόδραμα Γκόλφω ενώ η δικτατορία του Μεταξά, η Κατοχή, η Αντίσταση και ο Εμφύλιος τους διακόπτουν· γυρίστηκε επί χούντας και βγήκε μετά την πτώση της. Το Ταξίδι στα Κύθηρα (1984) φέρνει έναν γέρο κομμουνιστή εξόριστο πίσω από τη Σοβιετική Ένωση σε μια χώρα που δεν τον θέλει πια. Το Τοπίο στην ομίχλη (1988) στέλνει δύο παιδιά βόρεια με το τρένο να βρουν έναν πατέρα που ίσως δεν υπάρχει. Το βλέμμα του Οδυσσέα (1995, Μεγάλο Βραβείο στις Κάννες) ακολουθεί έναν Ελληνοαμερικανό σκηνοθέτη μέσα από τα Βαλκάνια ως το πολιορκημένο Σαράγεβο, αναζητώντας την πρώτη ταινία που γυρίστηκε ποτέ εκεί. Η ταινία Μια αιωνιότητα και μια μέρα (1998, Χρυσός Φοίνικας) χαρίζει σε έναν ετοιμοθάνατο ποιητή στη Θεσσαλονίκη μια τελευταία μέρα με ένα Αλβανάκι του δρόμου.

Ξεκινήστε από το Τοπίο στην ομίχλη, την πιο προσιτή από τις ταινίες του, ή από τα σάουντρακ της Ελένης Καραΐνδρου για Το βλέμμα του Οδυσσέα και Μια αιωνιότητα και μια μέρα, που ακούγονται στην Ελλάδα πολύ πέρα από τον κινηματογράφο· το θέμα από το Ταξίδι στα Κύθηρα αναγνωρίζεται αμέσως. Οι Έλληνες κριτικοί ψηφίζουν τακτικά τον Θίασο καλύτερη ελληνική ταινία όλων των εποχών, και η ΕΡΤ προβάλλει τις ταινίες του στις επετείους. Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, όπου κέρδισε τα πρώτα του βραβεία, διοργανώνει αναδρομικά αφιερώματα στο έργο του, και η Ταινιοθήκη της Ελλάδος στην Αθήνα διαφυλάσσει τις κόπιες του. Το επίθετο αγγελοπουλικός μπήκε στα ελληνικά για κάθε αργό, ομιχλώδες, μακρόσυρτο πλάνο, και λέγεται με θαυμασμό και καμιά φορά με ένα χαμόγελο. Ο θάνατός του σε έναν δρόμο της Δραπετσώνας, στη μέση μιας ταινίας για την ελληνική κρίση, θυμίζεται ως μία από τις πιο θλιβερές υποσημειώσεις εκείνων των χρόνων.

• Η ταινία Μια αιωνιότητα και μια μέρα (1998) παραμένει η μόνη ελληνική ταινία που έχει κερδίσει τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες.
• Ο Θίασος διαρκεί σχεδόν τέσσερις ώρες και έχει μόνο ογδόντα περίπου πλάνα· ορισμένα μονοπλάνα καλύπτουν αρκετά χρόνια ιστορίας.
• Αποβλήθηκε από τη σχολή κινηματογράφου IDHEC του Παρισιού μετά από διαφωνίες με τους δασκάλους του και έμαθε την τέχνη του βλέποντας ταινίες και γράφοντας γι' αυτές.
• Πέθανε το 2012 ενώ γύριζε μια ταινία για την ελληνική κρίση χρέους, Η άλλη θάλασσα, που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.