Ιωάννης Στοβαίος

Για τον Στοβαίο δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα πέρα από το βιβλίο του. Το επώνυμό του, Στοβαῖος, σημαίνει «από τους Στόβους», αρχαία πόλη της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας, τα ερείπια της οποίας βρίσκονται κοντά στο Γκράντσκο της σημερινής Βόρειας Μακεδονίας. Ο βυζαντινός λόγιος Φώτιος του 9ου αιώνα, που διάβασε ολόκληρο το έργο, τον ονομάζει Ἰωάννης ὁ Στοβαῖος και παραμένει ο κύριος μάρτυράς μας. Ο Στοβαίος παραθέτει συγγραφείς του 4ου αιώνα μ.Χ., όπως τον Ιάμβλιχο και τον Θεμίστιο, άρα δεν μπορεί να είναι παλαιότερος από αυτούς. Συνήθως τοποθετείται στον 5ο αιώνα, αλλά οι μελετητές διαφωνούν για το αν έδρασε στις αρχές ή στο τέλος του.

Σύμφωνα με τον Φώτιο, ο Στοβαίος αφιέρωσε τη συλλογή στον γιο του, τον Σεπτίμιο. Λέει ότι συγκέντρωσε τα αποσπάσματα για να διαμορφώσει και να βελτιώσει τη φύση του παιδιού, που ήταν μάλλον αδύναμη στο να θυμάται όσα διάβαζε. Ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές αμφιβάλλουν ότι αυτό εξηγεί όλο το έργο, που μοιάζει πολύ μεγάλο και λόγιο για να είναι απλώς ένα σχολικό βιβλίο από πατέρα σε γιο. Το μικρό του όνομα, Ιωάννης, ήταν συνηθισμένο στους χριστιανούς, όμως δεν παραθέτει κανέναν χριστιανό συγγραφέα, γι’ αυτό η θρησκεία του παραμένει αβέβαιη. Τίποτα αξιόπιστο δεν είναι γνωστό για τους δασκάλους του, τη σταδιοδρομία του ή τη χρονιά του θανάτου του.

Ο Φώτιος περιγράφει το Ανθολόγιο (Ἀνθολόγιον) ως τέσσερα βιβλία σε δύο τόμους με «εκλογές, αποφθέγματα και υποθήκες», με 208 κεφάλαια συνολικά. Το βιβλίο 1 ασχολείται κυρίως με τη φύση και τον κόσμο: τον θεό, την ειμαρμένη, τον χρόνο, τα άστρα και τις αισθήσεις. Το βιβλίο 2 ξεκινά με τη γλώσσα, τη ρητορική και την ποίηση και στρέφεται έπειτα στην ηθική. Τα βιβλία 3 και 4 καλύπτουν τις αρετές και τις κακίες, και κατόπιν την πόλη, τον γάμο, τα παιδιά, τον πλούτο, τα γηρατειά και τον θάνατο. Κάθε κεφάλαιο έχει έναν τίτλο, συχνά με τη μορφή Περὶ… (Για…), και κάτω από αυτόν ακολουθούν τα αποσπάσματα, καθένα με μια σύντομη ένδειξη που κατονομάζει τον συγγραφέα και συχνά το έργο.

Το κεφάλαιο 21 του βιβλίου 3, «Περὶ τοῦ Γνῶθι σαυτόν» (Για το «Γνώθι σαυτόν»), δείχνει τη μέθοδο. Ανοίγει με έναν στίχο του κωμικού ποιητή Φιλήμονα: «Αφού είσαι άνθρωπος, αυτό να ξέρεις και να το θυμάσαι πάντα.» Λίγο πιο κάτω, με την ένδειξη Μενάνδρου Θρασυλέοντος (του Μενάνδρου, από τον «Θρασυλέοντα»), ένας ομιλητής αντιτείνει μάλιστα ότι το «γνώθι τους άλλους» θα ήταν πιο χρήσιμη συμβουλή. Τα λόγια ανήκουν στον Μένανδρο· ο Στοβαίος απλώς τα επέλεξε και τα έβαλε δίπλα στο διάσημο απόφθεγμα. Οι μεσαιωνικοί αντιγραφείς χώρισαν το έργο στις Εκλογές (βιβλία 1–2) και στο Ανθολόγιο ή Florilegium (βιβλία 3–4), και ορισμένα μέρη σώζονται μόνο σε συντομευμένη μορφή. Παρ’ όλα αυτά, διασώζει πολλούς στίχους από χαμένα δράματα, ιδίως του Ευριπίδη, και ρήσεις φιλοσόφων όπως ο Δημόκριτος.

Ο Στοβαίος άφησε στα νέα ελληνικά ένα έτοιμο πλαίσιο για να μιλάμε για κείμενα. Η λέξη «ανθολογία» προέρχεται από το ελληνιστικό «ἀνθολογία», «μάζεμα λουλουδιών», και σήμερα ονομάζει κάθε συλλογή ποιημάτων ή πεζών κειμένων, από ανθολογίες νεοελληνικής ποίησης έως την Παλατινή Ανθολογία. Το «Γνώθι σαυτόν», το απόφθεγμα του κεφαλαίου 21, είναι ακόμη γνωστή ελληνική φράση. Τα ερείπια των Στόβων, με το ρωμαϊκό τους θέατρο, είναι επισκέψιμα κοντά στο Γκράντσκο της Βόρειας Μακεδονίας. Δοκιμάστε: κοιτάξτε τη σελίδα της Βενετίας του 1536 που συνοδεύει αυτό το προφίλ και βρείτε στο δεξί περιθώριο τις ενδείξεις πηγής Εὐριπίδου (του Ευριπίδη) και Πλάτωνος (του Πλάτωνα). Έπειτα γράψτε δύο προτάσεις στα νέα ελληνικά που κρατούν χωριστά τις φωνές: «Το απόσπασμα είναι του Μενάνδρου» και «Ο Στοβαίος το επέλεξε και το ταξινόμησε».

• Ο Φώτιος μέτρησε 208 κεφάλαια στα τέσσερα βιβλία του Ανθολογίου.
• Η λατινική μετάφραση του Κόνραντ Γκέσνερ, που τυπώθηκε στη Ζυρίχη το 1543, έκανε λόγο για περίπου 250 συγγραφείς· μεταγενέστεροι μελετητές μέτρησαν πάνω από 500.
• Οι Εκλογές τυπώθηκαν στα ελληνικά για πρώτη φορά μόλις το 1575, στο τυπογραφείο του Κριστόφ Πλαντέν, σχεδόν σαράντα χρόνια αφότου το Florilegium κυκλοφόρησε στη Βενετία το 1536.
• Το κεφάλαιο 21 αφηγείται επίσης μια ιστορία από τον Αιλιανό: μετά τη νίκη του επί των Αθηναίων στη Χαιρώνεια, ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας έβαζε έναν υπηρέτη να του θυμίζει κάθε πρωί ότι είναι άνθρωπος.