Ζυλ Ντασέν

Ο Ζυλ Ντασέν γεννήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 1911 στο Μίντλταουν του Κονέκτικατ και μεγάλωσε στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης. Ξεκίνησε στο θέατρο τη δεκαετία του 1930 ως ηθοποιός και συγγραφέας και ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος από το 1930 ως το 1939. Το 1940 πήγε στο Χόλιγουντ, δούλεψε ως βοηθός του Άλφρεντ Χίτσκοκ και σκηνοθέτησε την πρώτη του ταινία μεγάλου μήκους το 1942. Σκληρές αστυνομικές ταινίες όπως το Brute Force και το The Naked City (1947 και 1948) τον έκαναν γνωστό.

Το 1950, την εποχή του Μακάρθι, μπήκε στη μαύρη λίστα του Χόλιγουντ για τις πολιτικές του πεποιθήσεις και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 έφυγε για την Ευρώπη. Στη Γαλλία γύρισε το Ριφιφί, που του χάρισε ένα μοιρασμένο βραβείο σκηνοθεσίας στις Κάννες το 1955. Στη Γαλλία γνώρισε επίσης την Ελληνίδα ηθοποιό Μελίνα Μερκούρη· παντρεύτηκαν το 1966.

Όταν η στρατιωτική δικτατορία πήρε την εξουσία στην Ελλάδα το 1967, το ζευγάρι έζησε στο Παρίσι και αγωνίστηκε εναντίον της. Ο Ντασέν γύρισε στην Ελλάδα με τη Μερκούρη το 1974 και έμεινε. Σκηνοθέτησε θέατρο στην Αθήνα και από το 1981 στάθηκε δίπλα της στον αγώνα για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο. Μετά τον θάνατό της, το 1994, ίδρυσε το Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη για να συνεχίσει αυτό το έργο. Πέθανε στην Αθήνα στις 31 Μαρτίου 2008.

Η ελληνική διαδρομή του Ντασέν άρχισε με το Celui qui doit mourir (Αυτός που πρέπει να πεθάνει, 1957), μια γαλλική ταινία βασισμένη στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Αργότερα είπε ότι ήταν η μόνη από τις ταινίες του που του άρεσε πραγματικά.

Το πιο γνωστό ελληνικό του έργο είναι το Ποτέ την Κυριακή (1960). Ο Ντασέν το έγραψε, το σκηνοθέτησε και έπαιξε ο ίδιος τον Όμηρο Θρέις, έναν σοβαρό Αμερικανό κλασικό φιλόλογο που έρχεται στον Πειραιά. Εκεί γνωρίζει την Ίλια, μια ελεύθερη γυναίκα του λιμανιού, που την υποδύεται η Μερκούρη. Εκείνος προσπαθεί να τη «διορθώσει», ενώ εκείνη του μαθαίνει να χαίρεται τη ζωή. Οι διάλογοι ανακατεύουν ελληνικά και αγγλικά, και το λιμάνι του Πειραιά είναι η σκηνή όλης της ιστορίας. Η Μερκούρη μοιράστηκε το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στις Κάννες το 1960. Η ταινία πήρε πέντε υποψηφιότητες για Όσκαρ και κέρδισε για το τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι, γνωστό στα ελληνικά ως Τα παιδιά του Πειραιά.

Με τη Μερκούρη γύρισε κι άλλες ταινίες, ανάμεσά τους τη Φαίδρα, το Topkapi και την Κραυγή γυναικών (1978). Στην Ελλάδα δούλεψε και στο θέατρο. Στο Εθνικό Θέατρο σκηνοθέτησε τον Ένα μήνα στην εξοχή του Τουργκένιεφ και Το σπίτι του σπαραγμού του Σω (και τα δύο το 1984), καθώς και τον Γλάρο του Τσέχοφ (1988). Το 1985 ανέβασε τον Οθέλλο του Βέρντι για τη Λυρική Σκηνή στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού.

Στην Ελλάδα ο Ντασέν μένει στη μνήμη κυρίως μέσα από το Ποτέ την Κυριακή και τη ζωή του δίπλα στη Μελίνα Μερκούρη. Τα παιδιά του Πειραιά, το τραγούδι της ταινίας, παραμένει από τα πιο γνωστά ελληνικά τραγούδια στο εξωτερικό. Το Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, που ίδρυσε ο ίδιος, κράτησε ζωντανό τον αγώνα της για τα Γλυπτά του Παρθενώνα και πίεσε για ένα νέο Μουσείο Ακρόπολης αρκετά μεγάλο για να δείξει τα γλυπτά μαζί.

Δοκιμάστε: ο τίτλος Ποτέ την Κυριακή περιέχει μια μέρα της εβδομάδας. Πείτε τις επτά μέρες στα ελληνικά, από τη Δευτέρα ως την Κυριακή. Έπειτα περιγράψτε ένα λιμάνι με μία πρόταση: Το λιμάνι είναι μεγάλο και έχει πλοία. Η ίδια η ταινία ανακατεύει ελληνικά και αγγλικά σε φυσική ταχύτητα, γι’ αυτό δείτε μια σκηνή με υπότιτλους και προσέξτε τις ελληνικές λέξεις που ξέρετε.

• Έπαιξε ο ίδιος τον βασικό ανδρικό ρόλο στο Ποτέ την Κυριακή, τον Αμερικανό φιλόλογο Όμηρο Θρέις.
• Ο γιος του, ο Τζο Ντασέν, έγινε διάσημος Γάλλος τραγουδιστής της ποπ.
• Σκηνοθέτησε επίσης το Illya Darling (1967), το μιούζικαλ του Μπρόντγουεϊ που βασίστηκε στο Ποτέ την Κυριακή.
• Το 1985 ανέβασε τον Οθέλλο του Βέρντι στο ύπαιθρο, στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, κάτω από την Ακρόπολη.