Αθανάσιος Διάκος

Ο Διάκος γεννήθηκε γύρω στο 1788 στα βουνά της Φωκίδας και της Δωρίδας, βόρεια των Δελφών· δύο χωριά, η Αρτοτίνα και η Άνω Μουσουνίτσα, τον διεκδικούν, και το δεύτερο μετονομάστηκε αργότερα «Αθανάσιος Διάκος» προς τιμήν του. Το επώνυμό του αναφέρεται συνήθως ως Μασσαβέτας ή Γραμματικός. Από παιδί μπήκε σε μοναστήρι και έγινε διάκος, και ο τίτλος τού έμεινε για επώνυμο. Η παράδοση λέει ότι έφυγε από το μοναστήρι ύστερα από καβγά με έναν Οθωμανό αξιωματούχο και ανέβηκε στα βουνά, όπου έγινε κλέφτης και αργότερα υπηρέτησε ως αρματολός, ένοπλος φρουρός υπό οθωμανική εξουσία, στο σώμα του Οδυσσέα Ανδρούτσου.

Όταν ξέσπασε η Επανάσταση την άνοιξη του 1821, ο Διάκος ξεσήκωσε τους άντρες του στην περιοχή της Λιβαδειάς. Στα τέλη Απριλίου ένας οθωμανικός στρατός υπό τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιοσέ Μεχμέτ κατέβαινε νότια προς την Πελοπόννησο, και οι Έλληνες προσπάθησαν να τον σταματήσουν στον ποταμό Σπερχειό, κοντά στο παλιό πέρασμα των Θερμοπυλών. Ο Διάκος, με μερικές εκατοντάδες άντρες, κράτησε το γεφύρι της Αλαμάνας. Τα περισσότερα από τα άλλα ελληνικά σώματα υποχώρησαν· εκείνος έμεινε. Ύστερα από ώρες μάχης, πληγωμένος και με το σπαθί του σπασμένο, πιάστηκε αιχμάλωτος. Στη Λαμία τού πρότειναν να του χαρίσουν τη ζωή αν άλλαζε πίστη και υπηρετούσε τους Οθωμανούς. Αρνήθηκε, και στις 24 Απριλίου 1821 εκτελέστηκε, κατά την παράδοση σουβλισμένος. Ήταν περίπου τριάντα τριών χρονών.

Ο Διάκος δεν έγραψε βιβλία· το έργο του είναι μια μάχη και ένας θάνατος, και ο τρόπος με τον οποίο τα διηγούνται από τότε οι Έλληνες. Στρατιωτικά, η μάχη της Αλαμάνας ήταν ήττα: ο οθωμανικός στρατός πέρασε τον Σπερχειό και συνέχισε προς τα νότια. Όμως έγινε μόλις λίγες εβδομάδες μετά τις πρώτες εξεγέρσεις του Μαρτίου 1821, όταν κανείς δεν ήξερε αν η Επανάσταση θα επιζούσε, και η ιστορία ενός ανθρώπου που στάθηκε ακλόνητος στις Θερμοπύλες, στον τόπο του Λεωνίδα και των τριακοσίων, έδωσε στον ξεσηκωμό έναν ήρωα από τις πρώτες κιόλας μέρες του. Μέσα σε λίγους μήνες η είδηση του θανάτου του απλωνόταν στα χωριά, και οι Έλληνες άρχισαν να μιλούν γι' αυτόν σαν για έναν νέο Λεωνίδα.

Η λαϊκή παράδοση του έδωσε τα λόγια του. Στο πιο γνωστό κλέφτικο τραγούδι γι' αυτόν, ο Διάκος οδηγείται στον θάνατο ένα ανοιξιάτικο πρωινό και κοιτάζει γύρω του τα ανθισμένα κλαδιά και το καινούργιο χορτάρι. Το τραγούδι τον βάζει να λέει πόσο άσχημα διάλεξε ο Χάρος την ώρα: «Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει». Ένας άλλος στίχος που η παράδοση βάζει στο στόμα του είναι η απάντησή του στην πρόταση να αλλάξει πίστη: «Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω». Το 1867 ο ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης έγραψε ένα μεγάλο ποίημα, τον Αθανάσιο Διάκο, και ζωγράφοι του 19ου αιώνα τον απεικόνισαν στο γεφύρι με το σπασμένο του σπαθί. Αυτές οι εικόνες, περισσότερο από την ίδια τη μάχη, έκαναν τον Διάκο εθνικό σύμβολο.

Στη Λαμία ένας ανδριάντας του Διάκου στέκεται κοντά στο σημείο όπου εκτελέστηκε, και η πόλη τον τιμά κάθε Απρίλιο γύρω από την επέτειο του θανάτου του. Η γενέτειρά του στη Φωκίδα φέρει το όνομά του, και δρόμοι και πλατείες με το όνομα Αθανασίου Διάκου ή απλώς Διάκου υπάρχουν σχεδόν σε κάθε ελληνική πόλη, ανάμεσά τους κι ένας γνωστός δρόμος κοντά στην Ακρόπολη της Αθήνας. Τα Ελληνόπουλα τον συναντούν στο σχολείο γύρω στις 25 Μαρτίου, την εθνική γιορτή, όταν διαβάζουν το δημοτικό τραγούδι για το τελευταίο του πρωινό και την ιστορία της Αλαμάνας. Μια καλή ιδέα: βρείτε το δημοτικό τραγούδι «Του Διάκου» και διαβάστε τους δύο πρώτους στίχους του, που ένας αρχάριος μπορεί ήδη να καταλάβει, λέξη προς λέξη. Αν οδηγήσετε στην παλιά εθνική οδό από την Αθήνα προς τη Λαμία, διασχίζετε την κοιλάδα του Σπερχειού όπου έγινε η μάχη.

• Το Διάκος δεν είναι οικογενειακό επώνυμο αλλά εκκλησιαστικός τίτλος: ήταν διάκος σε μοναστήρι πριν γίνει πολεμιστής.
• Το γεφύρι της Αλαμάνας απέχει μόνο λίγα χιλιόμετρα από τις Θερμοπύλες, γι' αυτό οι Έλληνες τον σύγκριναν με τον Λεωνίδα.
• Το χωριό του στη Φωκίδα μετονομάστηκε Αθανάσιος Διάκος προς τιμήν του.
• Πέθανε στις 24 Απριλίου 1821, μόλις έναν μήνα μετά την έναρξη της Επανάστασης.