Εξηκίας

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τον Εξηκία προέρχονται από τα αγγεία του. Κανένας αρχαίος συγγραφέας δεν αφηγείται τη ζωή του, γι’ αυτό δεν υπάρχουν βέβαιες χρονολογίες γέννησης ή θανάτου. Οι ερευνητές τοποθετούν το έργο του στην Αθήνα, στο τρίτο τέταρτο του 6ου αιώνα π.Χ., περίπου το 550–525 π.Χ., την εποχή που ο τύραννος Πεισίστρατος κυβέρνησε την πόλη για μεγάλα διαστήματα. Στα ελληνικά το όνομά του είναι Εξηκίας· με λατινικά γράμματα γράφεται Exekias ή Execias. Πάνω στα αγγεία γράφεται συνήθως ΕΧΣΕΚΙΑΣ, με χι και σίγμα εκεί όπου η μεταγενέστερη ελληνική γράφει ένα ξι.

Ο Εξηκίας υπέγραφε τα έργα του με δύο τρόπους. Σε δύο αγγεία έγραψε ότι τα ζωγράφισε και τα κατασκεύασε· σε δέκα ή έντεκα άλλα υπέγραψε μόνο ως κεραμέας, με το ρήμα «εποίησε». Οι ειδικοί του αποδίδουν και άλλα αγγεία με βάση το ύφος, και σήμερα συνδέονται μαζί του περίπου σαράντα κομμάτια. Αρκετά αγγεία του έχουν επίσης τις λέξεις «Ονητορίδης καλός», επαινετική επιγραφή για έναν νέο Αθηναίο, συνηθισμένη εκείνη την εποχή. Πολλά αγγεία του βρέθηκαν όχι στην Ελλάδα αλλά σε ετρουσκικούς τάφους στο Βούλτσι της Ιταλίας, όπου η αθηναϊκή κεραμική εκτιμούνταν και θαβόταν μαζί με τους νεκρούς. Γι’ αυτό τα καλύτερα έργα του βρίσκονται σήμερα στη Ρώμη, στο Λονδίνο, στο Μόναχο και σε άλλα μουσεία έξω από την Ελλάδα.

Ο Εξηκίας δούλευε με τη μελανόμορφη τεχνική: οι μορφές ζωγραφίζονταν με γυαλιστερό μαύρο επίχρισμα πάνω στον πορτοκαλί πηλό, και οι λεπτομέρειες, όπως μαλλιά, ενδύματα και πανοπλίες, χαράζονταν με αιχμηρό εργαλείο. Οι γραμμές του είναι εξαιρετικά ακριβείς και οι σκηνές του ήρεμες αλλά γεμάτες ένταση.

Στον αμφορέα του Βατικανού (αρ. 16757, περ. 540–530 π.Χ.) ο Αχιλλέας κάθεται αριστερά, φορώντας ακόμη το κράνος του, και ο Αίαντας κάθεται δεξιά. Ζωγραφισμένα γράμματα δίνουν τα ονόματά τους, και ο καθένας λέει έναν αριθμό: ο Αχιλλέας «τέσσερα» και ο Αίαντας «τρία», όπως λέμε και στα νέα ελληνικά. Κανένα σωζόμενο αρχαίο κείμενο δεν αφηγείται αυτή την ιστορία· τη γνωρίζουμε κυρίως από αγγεία. Η άλλη πλευρά δείχνει τους Διόσκουρους, τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη, με τους γονείς τους Λήδα και Τυνδάρεω. Σε έναν αμφορέα του Βρετανικού Μουσείου (περ. 540 π.Χ.) ο Αχιλλέας σκοτώνει τη βασίλισσα των Αμαζόνων Πενθεσίλεια, και τα δύο ονόματα είναι γραμμένα δίπλα τους. Σε έναν αμφορέα στη Βουλώνη (Boulogne-sur-Mer) ο Εξηκίας δείχνει τον Αίαντα μόνο του να ετοιμάζει το σπαθί για τον θάνατό του, και όχι την ίδια την πράξη. Η κύλικά του στο Μόναχο (αρ. 8729) μετατρέπει το εσωτερικό σε θάλασσα: ο Διόνυσος ταξιδεύει σε ένα πλοίο, ένα κλήμα με σταφύλια φυτρώνει από το κατάρτι και δελφίνια κολυμπούν γύρω του. Μεγάλα ζωγραφισμένα μάτια διακοσμούν την εξωτερική πλευρά.

Στην Ελλάδα ο Εξηκίας υπάρχει σε κάθε ιστορία της αρχαίας τέχνης. Η διαδικτυακή ιστορία της αρχαίας ελληνικής τέχνης του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας τον χαρακτηρίζει τον σπουδαιότερο αγγειογράφο όλου του μελανόμορφου ρυθμού και παρουσιάζει τον αμφορέα του Βατικανού. Τα πιο γνωστά υπογεγραμμένα έργα του όμως βρίσκονται σε μουσεία του εξωτερικού, γι’ αυτό οι περισσότεροι μαθητές τον γνωρίζουν από φωτογραφίες. Δοκιμάστε το με τη φωτογραφία του αμφορέα του Βατικανού σε αυτή τη σελίδα. Πρώτα πείτε ποιος κάθεται πού: «Ο Αχιλλέας κάθεται αριστερά» και «Ο Αίαντας κάθεται δεξιά». Έπειτα πείτε τους αριθμούς τους: «τέσσερα», «τρία». Τέλος, ξεχωρίστε τρία πράγματα: τη ζωγραφισμένη εικόνα, τις αρχαίες λέξεις γραμμένες πάνω στο αγγείο και τη σύγχρονη πινακίδα του μουσείου δίπλα του.

• Στα αγγεία του το όνομα γράφεται ΕΧΣΕΚΙΑΣ, με ΧΣ εκεί όπου η μεταγενέστερη ελληνική γράφει Ξ.
• Μεταγενέστεροι ζωγράφοι αντέγραψαν τη σκηνή του με τον Αχιλλέα και τον Αίαντα να παίζουν σε περίπου 150 αγγεία.
• Ο αρχαιότερος σωζόμενος καλυκωτός κρατήρας, ένα πλατύ αγγείο για την ανάμειξη κρασιού, είναι διακοσμημένος από τον Εξηκία.
• Η υπογραφή του στον αμφορέα του Βατικανού μιλά με τη φωνή του ίδιου του αγγείου: «Ο Εξηκίας με ζωγράφισε και με έφτιαξε».