Κωνσταντίνος Βολανάκης

Ο Βολανάκης γεννήθηκε το 1837 στο Ηράκλειο της Κρήτης, που ήταν τότε ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Νέος πήγε στην Τεργέστη, το πολυσύχναστο αυστριακό λιμάνι όπου πολλοί Έλληνες έμποροι είχαν τα γραφεία τους, και από το 1856 εργάστηκε εκεί ως λογιστής στον εμπορικό οίκο ζάχαρης του γαμπρού του, του Αφεντούλη. Σχεδίαζε καράβια και λιμάνια ακόμη και στα περιθώρια των κατάστιχών του, και το 1860 ο Αφεντούλης πλήρωσε για να πάει στο Μόναχο, την κύρια τότε σχολή των Ελλήνων ζωγράφων, να σπουδάσει στην Ακαδημία Καλών Τεχνών, πιθανότατα κοντά στον Καρλ φον Πιλότι.

Στο Μόναχο διάλεξε το θέμα της ζωής του: τη θάλασσα. Έγινε γνωστός με έναν μεγάλο πίνακα της ναυμαχίας της Λίσσης (1866), που δόθηκε στην Αδριατική ανάμεσα στην Αυστρία και την Ιταλία και κέρδισε διαγωνισμό που προκήρυξε ο αυτοκράτορας της Αυστρίας· ο πίνακας βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης. Έμεινε πολλά χρόνια στη Γερμανία, στέλνοντας έργα σε εκθέσεις και χτίζοντας σιγά σιγά φήμη ζωγράφου των πλοίων.

Το 1883 γύρισε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στον Πειραιά, το λιμάνι της Αθήνας, όπου μπορούσε να βλέπει πλοία κάθε μέρα. Από το 1883 ως το 1903 δίδαξε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, και πολλοί νεότεροι ζωγράφοι έμαθαν από αυτόν τη θαλασσογραφία. Ήταν σεβαστός αλλά ποτέ πλούσιος, και αναγκαζόταν να πουλά πολλά μικρά έργα για να ζήσει. Πέθανε στον Πειραιά στις 29 Ιουνίου 1907, και μόνο λιγοστοί άνθρωποι ήρθαν στην κηδεία του.

Ο Βολανάκης ανήκει στη Σχολή του Μονάχου, την ομάδα των Ελλήνων ζωγράφων του δέκατου ένατου αιώνα που σπούδασαν στη Βαυαρία, μαζί με τον Νικόλαο Γύζη, τον Νικηφόρο Λύτρα και τον Γεώργιο Ιακωβίδη. Οι συνάδελφοί του ζωγράφιζαν σκηνές του χωριού, πορτρέτα και αλληγορίες· ο Βολανάκης ζωγράφιζε νερό. Είναι ο πρώτος Έλληνας καλλιτέχνης για τον οποίο η ίδια η θάλασσα, το χρώμα της, το φως της και οι διαθέσεις της, είναι το κύριο θέμα.

Το έργο του έχει δύο όψεις. Από τη μια είναι οι μεγάλες ιστορικές σκηνές: ναυμαχίες όπως της Σαλαμίνας, ζωγραφισμένες για το ελληνικό κράτος, και τα επεισόδια του 1821 που ξέρει κάθε Ελληνόπουλο, όπως η πυρπόληση μιας τουρκικής φρεγάτας από ελληνικό πυρπολικό (1882). Είναι μεγάλοι, δραματικοί πίνακες, γεμάτοι καπνό, φλόγες και σπασμένα κατάρτια. Από την άλλη, και πιο αγαπημένοι σήμερα, είναι οι ήσυχοι πίνακες: ιστιοφόρα που περιμένουν αέρα, το λιμάνι του Πειραιά στο ηλιοβασίλεμα, ψαράδες που τραβούν τα δίχτυα τους, πλοία αγκυροβολημένα σε χρυσό βραδινό φως. Εδώ το σχέδιο είναι ακριβές, γιατί ήξερε κάθε σκοινί ενός πλοίου, αλλά το πραγματικό θέμα είναι το φως πάνω στο νερό.

Ζωγράφισε εκατοντάδες τέτοια έργα, πολλά μικρά, και αυτά έκαναν την ελληνική θαλασσογραφία ξεχωριστό είδος. Ο νεότερος σύγχρονός του Ιωάννης Αλταμούρας, και αργότερα ο Βασίλειος Χατζής, έκαναν κι αυτοί την ελληνική θάλασσα θέμα τους, και μαζί αποτελούν την πρώτη γενιά Ελλήνων θαλασσογράφων.

Το καλύτερο μέρος για να γνωρίσει κανείς τον Βολανάκη είναι η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα, που έχει μεγάλη ομάδα έργων του, ανάμεσά τους ήρεμες σκηνές λιμανιών όπως το λιμάνι του Βόλου (1875)· το Ναυτικό Μουσείο στον Πειραιά έχει τον πίνακά του με το πυρπολικό του 1882. Άλλα ανήκουν σε ελληνικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές και εμφανίζονται τακτικά σε δημοπρασίες, όπου οι θαλασσογραφίες του είναι από τους πιο περιζήτητους ελληνικούς πίνακες του δέκατου ένατου αιώνα. Οι ναυμαχίες του εικονογραφούν τα ελληνικά σχολικά βιβλία και τα εξώφυλλα βιβλίων για την Επανάσταση, και δρόμοι σε αρκετές ελληνικές πόλεις φέρουν το όνομά του, Οδός Βολανάκη. Όταν οι Έλληνες κοιτάζουν έναν πίνακα με ένα ιστιοφόρο σε μια λαμπερή θάλασσα, η λέξη που συχνά τους έρχεται στο μυαλό είναι απλώς «Βολανάκης».

• Ανακάλυψε το ταλέντο του ενώ δούλευε ως υπάλληλος στην Τεργέστη, σχεδιάζοντας καράβια στον ελεύθερο χρόνο του.
• Έγινε γνωστός με έναν πίνακα ναυμαχίας ανάμεσα στην Αυστρία και την Ιταλία, όχι με ελληνική.
• Ήταν από τους πρώτους Έλληνες ζωγράφους που έκαναν τη θάλασσα το μοναδικό μεγάλο θέμα τους.
• Ζούσε στον Πειραιά για να μπορεί να βλέπει κάθε μέρα τα πλοία του λιμανιού.