Η ζωή
Ο Αρίσταρχος γεννήθηκε στη Σαμοθράκη, νησί του βόρειου Αιγαίου, γύρω στο 216 π.Χ. Η βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια που λέγεται Σούδα τον αποκαλεί «Αλεξανδρινό κατά υιοθεσία, Σαμοθράκα στην καταγωγή» και αναφέρει ότι ο πατέρας του λεγόταν επίσης Αρίσταρχος. Νέος σπούδασε στην Αλεξάνδρεια κοντά στον γραμματικό Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, έναν από τους μεγάλους φιλολόγους της Βιβλιοθήκης. Γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. ο ίδιος ο Αρίσταρχος έγινε επικεφαλής της Βιβλιοθήκης. Η Σούδα λέει επίσης ότι ο βασιλιάς Πτολεμαίος ΣΤ΄ ο Φιλομήτωρ τον έκανε δάσκαλο του γιου του. Η λατινική γραφή Aristarchus και το ελληνικό Αρίσταρχος δηλώνουν τον ίδιο άνθρωπο, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον Αρίσταρχο τον Σάμιο, τον αστρονόμο του προηγούμενου αιώνα.
Η Σούδα αναφέρει ότι περίπου σαράντα γραμματικοί μαθήτευσαν κοντά του και ότι διαφώνησε πολλές φορές με τον Κράτη τον Μαλλώτη, τον κορυφαίο φιλόλογο της αντίπαλης βασιλικής βιβλιοθήκης της Περγάμου. Όταν ανέβηκε στην εξουσία ο Πτολεμαίος Η΄ γύρω στο 145 π.Χ., πολλοί λόγιοι και δάσκαλοι διώχτηκαν από την Αλεξάνδρεια, όπως καταγράφει ο αρχαίος συγγραφέας Αθήναιος· οι σύγχρονοι ιστορικοί συνήθως συνδέουν με αυτά τα γεγονότα το τέλος της δουλειάς του Αριστάρχου εκεί. Πέθανε στην Κύπρο. Σύμφωνα με τη Σούδα, έπασχε από υδρωπικία και πέθανε από εκούσια ασιτία σε ηλικία εβδομήντα δύο ετών. Αυτές οι μεταγενέστερες αφηγήσεις είναι η κύρια μαρτυρία για τη ζωή του, γι’ αυτό τα σύγχρονα έργα αναφοράς δίνουν τις χρονολογίες του μόνο κατά προσέγγιση.
Το έργο
Το κύριο έργο του Αριστάρχου ήταν η διόρθωσις, η προσεκτική διόρθωση ενός κειμένου. Για την Ιλιάδα και την Οδύσσεια σύγκρινε παλαιότερα αντίγραφα και προηγούμενες εκδόσεις, κυρίως εκείνη του Ζηνοδότου, του πρώτου Αλεξανδρινού εκδότη του Ομήρου. Όταν τα αντίγραφα διαφωνούσαν για μια λέξη, διάλεγε τη γραφή που πίστευε ότι είχε γράψει ο Όμηρος. Δημοσίευσε μια ἔκδοσιν (έκδοση) μαζί με ὑπομνήματα (σχόλια) που εξηγούσαν τις επιλογές του, και οι αρχαίοι φιλόλογοι γνώριζαν δύο αριστάρχειες εκδόσεις.
Δεν αφαιρούσε απλώς τους στίχους για τους οποίους αμφέβαλλε. Αντίθετα, έβαζε μικρά σημάδια στο περιθώριο. Ο ὀβελός, μια οριζόντια παύλα, σημείωνε στίχο που έκρινε ότι δεν ήταν του Ομήρου· η διπλῆ, σε σχήμα «>», έδειχνε κάτι που συζητούσε στα σχόλιά του· ο ἀστερίσκος σημείωνε στίχους που επαναλαμβάνονται αλλού. Οι αναγνώστες μπορούσαν να διαβάσουν κάθε στίχο και να δουν δίπλα την κρίση του. Σύμφωνα με τα ομηρικά σχόλια, αυτός και ο Αριστοφάνης θεωρούσαν τον στίχο 23.296 της Οδύσσειας «τέλος» του ποιήματος, σημείωση για την οποία οι φιλόλογοι συζητούν ακόμη.
Έγραψε επίσης σχόλια σε άλλους συγγραφείς. Ένας πάπυρος, του οποίου ο τελικός τίτλος ονομάζει τον Αρίσταρχο τον Σαμόθρακα, διασώζει μέρος σχολίων στο πρώτο βιβλίο του Ηροδότου, τη μόνη άμεση μαρτυρία ότι ασχολήθηκε με πεζό λόγο. Τα πρωτότυπα βιβλία του χάθηκαν. Σώζονται έμμεσα μέσα από μεταγενέστερους φιλολόγους, κυρίως τις σημειώσεις του χειρογράφου Venetus A της Ιλιάδας, του 10ου αιώνα, που τον αναφέρουν πάνω από χίλιες φορές.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Ο Αρίσταρχος διαμόρφωσε τον τρόπο που διαβάζεται και τυπώνεται ο Όμηρος. Ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας συζητούν ακόμη τις γραφές του, και ο διαδικτυακός οδηγός του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας για την ελληνιστική γραμματεία τον παρουσιάζει δίπλα στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο ως θεμελιωτή της ομηρικής φιλολογίας. Στα λατινικά ο Οράτιος έγραψε fiet Aristarchus («θα γίνει Αρίσταρχος»), και το όνομά του έγινε συνώνυμο του αυστηρού κριτικού.
Δοκιμάστε τη μέθοδό του σε έναν αρχαίο στίχο. Στην Ιλιάδα 1.5 τα περισσότερα χειρόγραφα και οι σύγχρονες εκδόσεις γράφουν οἰωνοῖσί τε πᾶσι («και σε όλα τα πουλιά»). Ο Αθήναιος αναφέρει ότι ο Ζηνόδοτος έγραφε οἰωνοῖσί τε δαῖτα («και γεύμα για τα πουλιά»). Βρείτε τη μία διαφορετική λέξη και πείτε στα νέα ελληνικά: «Ο στίχος έχει μια παραλλαγή». Έπειτα ανοίξτε το ψηφιοποιημένο Venetus A του προγράμματος Homer Multitext και αναζητήστε μικρά σημάδια στο περιθώριο.
Το ξέρατε;
- Από το αρχαίο ρήμα ἀθετέω («παραμερίζω») οι φιλόλογοι πήραν τον όρο αθέτηση για την απόρριψη ενός στίχου· στα νέα ελληνικά λέμε ακόμη «αθετώ μια υπόσχεση».
- Ο Αθήναιος αναφέρει ότι ο Ρόδιος φιλόσοφος Παναίτιος αποκαλούσε τον Αρίσταρχο «μάντη», επειδή μάντευε εύκολα το νόημα των ποιημάτων.
- Η Σούδα του αποδίδει πάνω από 800 βιβλία σχολίων, αριθμό που οι σύγχρονοι μελετητές αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη.
- Ο Αρίσταρχος θεωρούσε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια έργα ενός ποιητή, σε αντίθεση με φιλολόγους που τα απέδιδαν σε διαφορετικούς δημιουργούς.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Ἰλιάδος διόρθωσις (ἔκδοσις) | Έκδοση της Ιλιάδας — χαμένη, γνωστή από τα σχόλια | 2nd c. BC |
| Ὀδυσσείας διόρθωσις (ἔκδοσις) | Έκδοση της Οδύσσειας — χαμένη, γνωστή από τα σχόλια | 2nd c. BC |
| Ὑπομνήματα εἰς Ὅμηρον | Σχόλια στον Όμηρο — χαμένα, παραθέτονται από μεταγενέστερους | 2nd c. BC |
| Ὑπόμνημα εἰς Ἡροδότου Α΄ | Σχόλια στο 1ο βιβλίο του Ηροδότου — απόσπασμα παπύρου (P. Amherst II 12) | 2nd c. BC |
Μια φράση που μένει
Ἀρίσταρχος ὁ γραμματικός, ὃν μάντιν ἐκάλει Παναίτιος ὁ Ῥόδιος φιλόσοφος διὰ τὸ ῥᾳδίως καταμαντεύεσθαι τῆς τῶν ποιημάτων διανοίας
Στα σημερινά ελληνικάΟ γραμματικός Αρίσταρχος, που ο Ρόδιος φιλόσοφος Παναίτιος τον έλεγε μάντη, επειδή μάντευε εύκολα το νόημα των ποιημάτων.
Arístarchos ho grammatikós, hòn mántin ekálei Panaítios ho Rhódios philósophos dià tò rhaidíōs katamanteúesthai tês tôn poiēmátōn dianoías
