Θέογνις ο Μεγαρεύς

Ο Θέογνις καταγόταν από τα Μέγαρα, μια πόλη ανάμεσα στην Αθήνα και την Κόρινθο. Οι χρονολογίες του είναι αβέβαιες. Οι αρχαίοι χρονογράφοι τον τοποθετούσαν γύρω στην 58η ή 59η Ολυμπιάδα, δηλαδή περίπου το 548–544 π.Χ., ενώ ορισμένοι νεότεροι μελετητές τον τοποθετούν στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. Ο Πλάτωνας, στους Νόμους, τον αποκαλεί πολίτη των Μεγάρων της Σικελίας. Ήδη οι αρχαίοι σχολιαστές συζήτησαν το ζήτημα, και οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν ότι καταγόταν από τα Μέγαρα κοντά στην Αθήνα· μια παλιά εξήγηση λέει ότι η σικελική πόλη τον τίμησε με την ιδιότητα του πολίτη.

Σχεδόν όσα ξέρουμε για τη ζωή του προέρχονται από τα ίδια τα ποιήματα. Ο ομιλητής ανήκει στις παλιές αριστοκρατικές οικογένειες, που τις ονομάζει ἐσθλοί (οι καλοί), και βλέπει με πίκρα τους νεόπλουτους, που τους ονομάζει κακοί (οι κακοί), να κερδίζουν δύναμη στην πόλη. Παραπονιέται ότι δεν μπορεί να αρέσει σε όλους τους συμπολίτες του. Ορισμένα ποιήματα αναφέρουν ταξίδια στη Σικελία, την Εύβοια και τη Σπάρτη. Επειδή η συλλογή ενώνει πολλές φωνές, αυτές οι λεπτομέρειες περιγράφουν τον ποιητικό ομιλητή· δεν είναι ασφαλής βιογραφία. Ο νεαρός Κύρνος, που ονομάζεται και Πολυπαΐδης (γιος του Πολυπάου), είναι αυτός στον οποίο απευθύνονται οι συμβουλές.

Τα ποιήματα του Θέογνι είναι ελεγείες: σύντομα κομμάτια σε δίστιχα, που τραγουδιούνταν ή απαγγέλλονταν με αυλό στο συμπόσιο, τη γιορτή με κρασί των αριστοκρατών φίλων. Περίπου 1.400 στίχοι σώζονται σε μία συλλογή, που συχνά ονομάζεται Θεογνίδεια. Πολλά χωρία είναι ὑποθῆκαι (παραινέσεις), συμβουλές ενός μεγαλύτερου άνδρα προς τον Κύρνο: να κάνει παρέα με καλούς ανθρώπους, να μη ζητά τιμές ή πλούτο με άσχημες πράξεις και να μοιράζεται τα σημαντικά σχέδια μόνο με λίγους φίλους. Ένα δίστιχο λέει ότι σε μια σκληρή διαμάχη ένας άνθρωπος της εμπιστοσύνης αξίζει όσο το χρυσάφι και το ασήμι.

Η συλλογή δεν είναι έργο ενός μόνο ανθρώπου. Ορισμένοι στίχοι της σώζονται και με τα ονόματα του Σόλωνα, του Μίμνερμου και του Τυρταίου, και άλλοι προέρχονται από άγνωστους ποιητές. Γι’ αυτό οι μελετητές συχνά θεωρούν την προσφώνηση του Κύρνου ένδειξη ότι ένα χωρίο ανήκει πιθανότερα στον ίδιο τον Θέογνι. Στους στίχους 19–26 ο ποιητής μιλά για μια σφραγίς (σφραγίδα) πάνω στους στίχους του, ώστε όλοι να λένε: αυτά είναι τα λόγια του Θέογνι από τα Μέγαρα. Οι μελετητές συζητούν ακόμη τι είναι η σφραγίδα: ίσως το όνομα του Κύρνου, ίσως το όνομα του ίδιου του ποιητή. Στους στίχους 237–254 λέει στον Κύρνο ότι τα ποιήματά του τού έδωσαν φτερά: νέοι άνδρες θα τραγουδούν το όνομά του στα συμπόσια πολύ μετά τον θάνατό του.

Ο Θέογνις διαβάζεται σήμερα σε σχολικές και πανεπιστημιακές ανθολογίες της αρχαϊκής λυρικής ποίησης, και το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας δημοσιεύει χωρία από τις ελεγείες του στο διαδίκτυο με νεοελληνικές μεταφράσεις. Ξεκινήστε από τους δύο στίχους στο «Μια φράση που μένει» και τη δική μας νεοελληνική απόδοση: από τους καλούς μαθαίνεις καλά. Το Α1 αφορά το σύντομο κείμενο της σελίδας, όχι το αρχαίο πρωτότυπο. Έπειτα βρείτε δύο λέξεις στην απόδοση, «καλούς» και «μάθεις», και γράψτε τρεις δικές σας προτάσεις: «Αυτός είναι ο φίλος μου. Ο φίλος μου είναι καλός. Εμπιστεύομαι τον φίλο μου». Πείτε τις δυνατά με το πραγματικό όνομα ενός φίλου σας.

• Στο χωρίο της «σφραγίδας» ο ποιητής προσθέτει ότι ούτε ο Δίας δεν αρέσει σε όλους, είτε στέλνει βροχή είτε τη σταματά.
• Το όνομα του Κύρνου εμφανίζεται ξανά και ξανά στη συλλογή, συχνά στην κλητική Κύρνε.
• Ορισμένοι στίχοι της συλλογής σώζονται και με το όνομα του Σόλωνα, του Αθηναίου νομοθέτη.
• Ο Πλάτωνας αποκαλεί τον Θέογνι πολίτη των Μεγάρων της Σικελίας, κάτι που συζητήθηκε ήδη στην αρχαιότητα.