Λεωνίδας

Ο Λεωνίδας γεννήθηκε στη Σπάρτη γύρω στο 540 π.Χ., γιος του βασιλιά Αναξανδρίδα Β΄ από τον βασιλικό οίκο των Αγιαδών. Η Σπάρτη είχε πάντα δύο βασιλιάδες ταυτόχρονα, και ο Λεωνίδας δεν προοριζόταν για τον θρόνο: είχε έναν μεγαλύτερο ετεροθαλή αδελφό, τον Κλεομένη Α΄, και έναν μεγαλύτερο αμφιθαλή αδελφό, τον Δωριέα. Όπως κάθε Σπαρτιάτης, πέρασε από την ἀγωγή, τη σκληρή κρατική εκπαίδευση για τον πόλεμο. Ο Δωριέας έφυγε από τη Σπάρτη και πέθανε στα ξένα, και όταν ο Κλεομένης πέθανε γύρω στο 489 π.Χ., ο Λεωνίδας έγινε βασιλιάς. Παντρεύτηκε τη Γοργώ, κόρη του Κλεομένη, που εμφανίζεται στον Ηρόδοτο ως έξυπνη και ευθύς γυναίκα, και απέκτησαν έναν γιο, τον Πλείσταρχο.

Το 480 π.Χ. ο Ξέρξης, ο Μέγας Βασιλεύς της Περσίας, εισέβαλε στην Ελλάδα με στρατό και στόλο πολύ μεγαλύτερους από ό,τι μπορούσαν να συγκεντρώσουν οι ελληνικές πόλεις. Οι σύμμαχοι Έλληνες αποφάσισαν να αναχαιτίσουν τους Πέρσες στις Θερμοπύλες, μια στενή λωρίδα γης ανάμεσα στα βουνά και στη θάλασσα στην κεντρική Ελλάδα, ενώ ο στόλος κρατούσε τα κοντινά στενά στο Αρτεμίσιο. Ο Λεωνίδας βάδισε προς τον βορρά με μια βασιλική φρουρά 300 Σπαρτιατών και συγκέντρωσε στον δρόμο αρκετές χιλιάδες συμμάχους από τις Θεσπιές, τη Θήβα, τη Φωκίδα και άλλες πόλεις.

Για δύο μέρες οι Έλληνες κράτησαν το πέρασμα. Έπειτα ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, έδειξε στους Πέρσες ένα ορεινό μονοπάτι που οδηγούσε πίσω από την ελληνική θέση. Ο Λεωνίδας απέπεμψε τους περισσότερους συμμάχους και έμεινε με τους Σπαρτιάτες, τους Θεσπιείς και τους Θηβαίους. Σκοτώθηκε στην τελική μάχη της τρίτης μέρας, και οι άντρες του πολέμησαν γύρω από το σώμα του μέχρι να περικυκλωθούν και να πέσουν. Ο Ηρόδοτος, που αφηγείται όλη την ιστορία στο 7ο βιβλίο των Ιστοριών του, λέει ότι ο Ξέρξης διέταξε να κόψουν το κεφάλι του βασιλιά και να ανασκολοπίσουν το σώμα του.

Ο Λεωνίδας δεν άφησε ούτε γραπτά ούτε νόμους· αυτό που άφησε ήταν ένα παράδειγμα. Στρατιωτικά, οι Θερμοπύλες ήταν ήττα: το πέρασμα έπεσε, ο Ξέρξης προχώρησε και έκαψε την Αθήνα. Αλλά οι τρεις μέρες κέρδισαν χρόνο για τον ελληνικό στόλο και έδειξαν στην υπόλοιπη Ελλάδα ότι ο περσικός στρατός μπορούσε να πολεμηθεί. Λίγες εβδομάδες αργότερα ο ελληνικός στόλος νίκησε στη Σαλαμίνα, και την επόμενη χρονιά ο συμμαχικός στρατός, με επικεφαλής τη Σπάρτη, συνέτριψε τις περσικές χερσαίες δυνάμεις στις Πλαταιές. Οι άντρες που πέθαναν στις Θερμοπύλες έμειναν στη μνήμη ως απόδειξη ότι ελεύθεροι πολίτες, που πολεμούν με τους δικούς τους νόμους, θα σταθούν εκεί όπου οι υπήκοοι ενός βασιλιά θα έτρεχαν να φύγουν.

Δύο ρήσεις κουβαλούν την ιστορία. Όταν ο Ξέρξης, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη παράδοση που καταγράφει ο Πλούταρχος, απαίτησε από τους Σπαρτιάτες να παραδώσουν τα όπλα τους, ο Λεωνίδας απάντησε «Μολὼν λαβέ», έλα να τα πάρεις. Και στον λόφο όπου έπεσαν οι τελευταίοι Σπαρτιάτες, ο ποιητής Σιμωνίδης έγραψε το επίγραμμα που διασώζει ο Ηρόδοτος: «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι», ξένε, πες στους Λακεδαιμονίους ότι εδώ κειτόμαστε, πιστοί στα λόγια τους. Και οι δύο φράσεις λέγονται ακόμη στην Ελλάδα, συνήθως ακριβώς σε αυτές τις αρχαίες μορφές.

Περίπου σαράντα χρόνια μετά τη μάχη, όπως αναφέρει ο Παυσανίας, τα οστά του Λεωνίδα μεταφέρθηκαν πίσω στη Σπάρτη και θάφτηκαν εκεί, και κάθε χρόνο τελούνταν αγώνες προς τιμήν του. Η ιστορία των 300 ειπώθηκε και ξαναειπώθηκε στην αρχαιότητα, και ο σύγχρονος κόσμος την κληρονόμησε: το ποίημα του Καβάφη Θερμοπύλες (1903) τιμά όσους φυλάγουν τη θέση τους ξέροντας ότι στο τέλος θα φανεί ο Εφιάλτης, ενώ το κόμικ και η ταινία 300 (2006) έκαναν τον Λεωνίδα παγκόσμια μορφή της ποπ κουλτούρας.

Στις Θερμοπύλες, δίπλα στην εθνική οδό Αθηνών–Θεσσαλονίκης, ένα χάλκινο άγαλμα του Λεωνίδα από το 1955 στέκει πάνω σε μνημείο που φέρει τις λέξεις ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ· απέναντί του βρίσκεται ο χαμηλός λόφος της τελευταίας αντίστασης, με το επίγραμμα του Σιμωνίδη χαραγμένο σε πέτρα. Ένα δεύτερο άγαλμα του βασιλιά, από το 1968, στέκει μπροστά στο στάδιο της σύγχρονης Σπάρτης, όπου τερματίζουν οι δρομείς του Σπάρταθλου. Το Λεωνίδας είναι συνηθισμένο ελληνικό όνομα, και σχεδόν κάθε ελληνική πόλη έχει μια Οδό Λεωνίδου. Η φράση «Μολών λαβέ» χρησιμοποιείται στην καθημερινή ομιλία, συχνά με χαμόγελο, με τη σημασία «δεν θα το πάρεις χωρίς αγώνα», και οι Έλληνες μαθητές διαβάζουν για τις Θερμοπύλες στο δημοτικό και συναντούν την αφήγηση του Ηροδότου στο λύκειο. Ο μαθητής της γλώσσας μπορεί να επισκεφθεί το πεδίο της μάχης (περίπου δύο ώρες βόρεια της Αθήνας) και να διαβάσει το ποίημα του Καβάφη Θερμοπύλες, μόλις δεκατεσσάρων στίχων.

• Ο Ηρόδοτος λέει ότι ο Λεωνίδας διάλεξε για τις Θερμοπύλες μόνο Σπαρτιάτες που είχαν ήδη γιους, ώστε να μη σβήσει καμία οικογενειακή γενιά μαζί τους.
• Ένας δελφικός χρησμός, που παραθέτει ο Ηρόδοτος, είχε πει ότι ή η Σπάρτη θα καταστραφεί ή θα πεθάνει ένας από τους βασιλιάδες της· ο θάνατος του Λεωνίδα θεωρήθηκε η εκπλήρωσή του.
• Οι 300 δεν ήταν μόνοι: περίπου 700 άντρες από τη μικρή πόλη των Θεσπιών έμειναν και πέθαναν μαζί τους, και τιμώνται με δικό τους μνημείο δίπλα στο άγαλμα του Λεωνίδα.
• Σύμφωνα με τον Παυσανία, τα οστά του μεταφέρθηκαν πίσω στη Σπάρτη περίπου σαράντα χρόνια μετά τη μάχη, και εκεί έδειχναν στους επισκέπτες έναν τάφο που ονομαζόταν Λεωνιδαίο.