Κωνσταντίνος Κανάρης

Ο Κανάρης γεννήθηκε στα Ψαρά, ένα βραχώδες νησί κοντά στη Χίο που οι κάτοικοί του ζούσαν από τη θάλασσα, πιθανότατα γύρω στο 1790· η ακριβής χρονιά δεν είναι γνωστή. Μεγάλωσε πάνω σε εμπορικά καράβια και ήταν καπετάνιος όταν άρχισε η Ελληνική Επανάσταση το 1821. Τα Ψαρά, μαζί με την Ύδρα και τις Σπέτσες, έδωσαν στην Επανάσταση τον στόλο της: εμπορικά μπρίκια που έγιναν πολεμικά πλοία, και παλιά καράβια που έγιναν πυρπολικά, γεμάτα πίσσα, μπαρούτι και ξερά ξύλα, για να οδηγηθούν πάνω σε εχθρικό πλοίο, να πάρουν φωτιά και να εγκαταλειφθούν την τελευταία στιγμή.

Τον Απρίλιο του 1822 οθωμανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη Χίο και σκότωσαν ή υποδούλωσαν μεγάλο μέρος του πληθυσμού της, μια σφαγή που συγκλόνισε την Ευρώπη. Τη νύχτα της 6ης προς 7η Ιουνίου 1822 (με το παλιό ημερολόγιο), ενώ ο οθωμανικός στόλος ήταν αγκυροβολημένος έξω από τη Χίο και γιόρταζε το τέλος του Ραμαζανιού, ο Κανάρης έφερε το πυρπολικό του δίπλα στη ναυαρχίδα του Καπουδάν Πασά, του Οθωμανού ναυάρχου, και της έβαλε φωτιά. Το πλοίο ανατινάχτηκε· ο ναύαρχος και πολλοί από τους άντρες του σκοτώθηκαν, και ο Κανάρης ξέφυγε με μια μικρή βάρκα. Αργότερα την ίδια χρονιά έκαψε ένα ακόμη οθωμανικό πλοίο στην Τένεδο.

Μετά την ανεξαρτησία υπηρέτησε το νέο κράτος για περισσότερα από πενήντα χρόνια: ως αξιωματικός του ναυτικού και ναύαρχος, ως υπουργός και αρκετές φορές ως πρωθυπουργός, ανάμεσα σε άλλες το 1864 και ξανά το 1877. Πήρε μέρος στο κίνημα που έδιωξε τον βασιλιά Όθωνα το 1862. Πέθανε στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο του 1877, εν ενεργεία, ως επικεφαλής κυβέρνησης εθνικής ενότητας, και είναι θαμμένος στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.

Ο Κανάρης δεν έγραψε βιβλία· το έργο του ήταν λίγες νυχτερινές επιθέσεις που άλλαξαν τον πόλεμο στη θάλασσα. Το οθωμανικό ναυτικό είχε μεγάλα δίκροτα με πολλά κανόνια· οι Έλληνες είχαν μικρά, γρήγορα εμπορικά καράβια. Τα πυρπολικά ήταν το όπλο που έκανε τη διαφορά, και ο Κανάρης έγινε ο δάσκαλός τους. Αυτό που έκανε τις επιθέσεις του διάσημες ήταν το θάρρος που χρειάζονταν: το πλήρωμα έπρεπε να φέρει ένα εκρηκτικό σκάφος κολλητά στο εχθρικό κύτος, να το στερεώσει εκεί με γάντζους, να ανάψει το φιτίλι και να απομακρυνθεί κωπηλατώντας πριν απλωθεί η φωτιά. Ένα λάθος σήμαινε θάνατο.

Το κάψιμο της ναυαρχίδας στη Χίο τον Ιούνιο του 1822 ήταν το πιο θεαματικό χτύπημα όλου του πολέμου. Ήρθε μόλις λίγες εβδομάδες μετά τη σφαγή της Χίου, και οι Έλληνες το είδαν ως εκδίκηση· για την Ευρώπη ήταν απόδειξη ότι οι επαναστάτες μπορούσαν να πολεμήσουν. Ο Γάλλος ποιητής Βίκτωρ Ουγκό έγραψε ένα ποίημα με τίτλο Canaris στη συλλογή του Les Orientales (1829), και ζωγράφοι στο Παρίσι και στο Λονδίνο απεικόνισαν το φλεγόμενο πλοίο. Ο Κανάρης συνέχισε να πολεμά: στην Τένεδο το 1822, και το 1825 ηγήθηκε μιας τολμηρής απόπειρας να κάψει τον αιγυπτιακό στόλο μέσα στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας, που απέτυχε αλλά ανησύχησε τον εχθρό. Όταν το δικό του νησί, τα Ψαρά, καταστράφηκε από τον οθωμανικό στόλο το 1824, ήταν από αυτούς που γλίτωσαν και συνέχισαν τον αγώνα.

Σε καιρό ειρήνης ήταν ήσυχος, σχεδόν σιωπηλός άνθρωπος, σεβαστός από όλα τα κόμματα επειδή τον θεωρούσαν τίμιο. Αυτή η φήμη είναι ο λόγος που τον καλούσαν να ηγηθεί της κυβέρνησης σε δύσκολες στιγμές, ακόμη και όταν ήταν πια γέρος.

Κάθε Ελληνόπουλο μαθαίνει για τον Κανάρη στο σχολείο, συνήθως γύρω στις 25 Μαρτίου, την εθνική επέτειο, όταν οι ήρωες του 1821 τιμώνται με σχολικές γιορτές και ποιήματα. Δρόμοι και πλατείες με το όνομα Κανάρη υπάρχουν σχεδόν σε κάθε ελληνική πόλη, και το Πολεμικό Ναυτικό έδωσε το όνομά του σε αρκετά πολεμικά πλοία, ανάμεσά τους και μια σύγχρονη φρεγάτα. Στα Ψαρά, το μικρό νησί από όπου καταγόταν, η μνήμη του είναι παντού, και η καταστροφή των Ψαρών το 1824 μνημονεύεται στο περίφημο σύντομο ποίημα του Διονυσίου Σολωμού «Η καταστροφή των Ψαρών», που ο μαθητής μπορεί να διαβάσει σε λίγα λεπτά. Στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Αθήνας μπορείτε να δείτε πορτρέτα και κειμήλια των πυρπολητών. Ένας μαθητής μπορεί να ξεκινήσει διαβάζοντας τη σύντομη ιστορία της νύχτας στη Χίο και ύστερα να αναζητήσει πίνακες με τη φλεγόμενη ναυαρχίδα.

• Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πότε γεννήθηκε: αναφέρονται χρονιές από το 1790 περίπου ως το 1795.
• Ο Βίκτωρ Ουγκό, ο συγγραφέας των Αθλίων, έγραψε ένα ποίημα προς τιμήν του.
• Ήταν πρωθυπουργός της Ελλάδας όταν πέθανε το 1877, σε ηλικία άνω των ογδόντα ετών.
• Το νησί του, τα Ψαρά, καταστράφηκε από τον οθωμανικό στόλο το 1824· εκείνος γλίτωσε και συνέχισε να πολεμά για άλλα τρία χρόνια.