Άλκη Ζέη

Η Άλκη Ζέη γεννήθηκε στην Αθήνα στις 15 Δεκεμβρίου 1923 και πέρασε μεγάλο μέρος των παιδικών της χρόνων στη Σάμο, στο σπίτι των παππούδων της, στο νησί που έγινε το σκηνικό του πιο διάσημου βιβλίου της. Πίσω στην Αθήνα, έφηβη πια, έγραφε έργα για κουκλοθέατρο και σπούδασε στη δραματική σχολή του Ωδείου Αθηνών, όπου γνώρισε την ισόβια φίλη της, τη συγγραφέα Ζωρζ Σαρή. Στη γερμανική Κατοχή εντάχθηκε στην αριστερή αντιστασιακή νεολαία και το 1945 παντρεύτηκε τον θεατρικό συγγραφέα Γιώργο Σεβαστίκογλου.

Μετά τον Εμφύλιο το ζευγάρι, όπως χιλιάδες αριστεροί Έλληνες, δεν μπορούσε να μείνει στην Ελλάδα. Από το 1954 ως το 1964 έζησαν στην Τασκένδη, στο σοβιετικό Ουζμπεκιστάν, όπου η Ζέη σπούδασε στο κινηματογραφικό ινστιτούτο της Μόσχας και γεννήθηκαν τα δύο παιδιά τους. Επέστρεψαν στην Αθήνα το 1964, αλλά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967 τους έστειλε ξανά στο εξωτερικό, αυτή τη φορά στο Παρίσι, όπου έμειναν ως την πτώση της δικτατορίας το 1974.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, Το καπλάνι της βιτρίνας, κυκλοφόρησε το 1963, όταν ήταν σαράντα χρονών. Από τότε έγραφε σταθερά για παιδιά και, αργότερα, για ενήλικες, και έγινε η πιο αγαπημένη συγγραφέας παιδικών βιβλίων στην Ελλάδα, προσκεκλημένη σε σχολεία σε όλη τη χώρα. Πέθανε στην Αθήνα στις 27 Φεβρουαρίου 2020, σε ηλικία 96 ετών, και στην κηδεία της παραβρέθηκαν οι συγγραφείς παιδικών βιβλίων, οι ηθοποιοί και οι πολιτικοί μιας ολόκληρης γενιάς.

Το καπλάνι της βιτρίνας (1963) έχει αφηγήτρια τη Μέλια, ένα οκτάχρονο κορίτσι στη Σάμο του 1936. Στο σαλόνι του παππού της στέκει ένα βαλσαμωμένο καπλάνι μέσα σε μια βιτρίνα· ο ξάδελφός της ο Νίκος λέει στις αδελφές ιστορίες γι' αυτό, και όταν ο στρατηγός Μεταξάς καταλαμβάνει την εξουσία τον Αύγουστο του 1936 η οικογένεια χωρίζεται σε όσους ζητωκραυγάζουν και σε όσους, όπως ο Νίκος, πρέπει να κρυφτούν. Τα παιδιά μαθαίνουν τι είναι η δικτατορία μέσα από μικρά πράγματα: μια σχολική στολή, ένα απαγορευμένο βιβλίο, έναν γείτονα που καταδίδει. Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου (1971) κάνει το ίδιο για την Κατοχή: ο Πέτρος είναι εννιά χρονών όταν οι Ιταλοί εισβάλλουν τον Οκτώβριο του 1940, και μέσα σε τέσσερα χρόνια πείνας στην Αθήνα από αγόρι με μια χελώνα γίνεται μέλος της Αντίστασης.

Το Κοντά στις ράγες (1977) παρακολουθεί ένα ελληνόπουλο που η οικογένειά του ζει στην Τασκένδη, αντλημένο από την εξορία της ίδιας της Ζέη, και Ο θείος Πλάτων (1975) είναι μια κωμική ιστορία για μικρότερους αναγνώστες. Το 1987 εξέδωσε το πρώτο της μυθιστόρημα για ενήλικες, Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα, την ιστορία μιας γυναίκας που ακολουθεί τον αντιστασιακό άντρα της μέσα από τον Εμφύλιο και την εξορία στην Τασκένδη και στο Παρίσι, που πολλοί θεωρούν το αριστούργημά της. Ως τα βαθιά της γεράματα συνέχισε να γράφει για παιδιά, με τα βιβλία Η μωβ ομπρέλα (1995) και Η Κωνσταντίνα και οι αράχνες της (2002), ένα μυθιστόρημα για μια έφηβη και τα ναρκωτικά, και το 2013 εξέδωσε την αυτοβιογραφία της, Με μολύβι Φάμπερ νούμερο δύο. Το ύφος της είναι απλό, γρήγορο και αστείο, πάντα από το ύψος του παιδιού, και ποτέ δεν μιλάει αφ' υψηλού.

Το καπλάνι της βιτρίνας και Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου είναι καθιερωμένα αναγνώσματα στο ελληνικό δημοτικό και γυμνάσιο· οι περισσότεροι Έλληνες κάτω των εβδομήντα διάβασαν τουλάχιστον ένα από τα δύο ως παιδιά, και το βαλσαμωμένο καπλάνι μέσα στη βιτρίνα του είναι κοινή παιδική ανάμνηση. Και τα δύο βιβλία έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, και οι αμερικανικές εκδόσεις κέρδισαν το βραβείο Mildred L. Batchelder για μεταφρασμένα παιδικά βιβλία (1970 και 1974), που γνώρισε την ελληνική παιδική λογοτεχνία στους αναγνώστες του εξωτερικού. Ένας μαθητής της γλώσσας μπορεί να διαβάσει τα πρώτα κεφάλαια του Καπλανιού της βιτρίνας με λεξικό στο επίπεδο Α2, καθώς οι προτάσεις είναι σύντομες και το λεξιλόγιο καθημερινό. Το μυθιστόρημά της για ενήλικες Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα διαβάζεται εξίσου πλατιά, και όλα τα βιβλία της εξακολουθούν να κυκλοφορούν· το παιδικό ράφι ενός ελληνικού βιβλιοπωλείου έχει σχεδόν πάντα μια σειρά από αυτά.

• Εξέδωσε το πρώτο της μυθιστόρημα στα σαράντα, μετά από χρόνια που έγραφε έργα για κουκλοθέατρο και ζούσε στην εξορία.
• Τα δύο παιδιά της γεννήθηκαν στην Τασκένδη του Ουζμπεκιστάν, όπου εκείνη και ο άντρας της έζησαν ανάμεσα σε Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες από το 1954 ως το 1964.
• Η αμερικανική μετάφραση του Καπλανιού της βιτρίνας κέρδισε το βραβείο Mildred L. Batchelder για το καλύτερο μεταφρασμένο παιδικό βιβλίο της χρονιάς το 1970, και Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου το κέρδισε ξανά το 1974.
• Έζησε τη δικτατορία του Μεταξά, την Κατοχή, τον Εμφύλιο και τη χούντα, και έγραψε για καθένα από αυτά για παιδιά.