Νίκος Καζαντζάκης

Ο Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο στις 18 Φεβρουαρίου 1883, όταν η Κρήτη ήταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, και οι κρητικές επαναστάσεις των παιδικών του χρόνων, στις οποίες πήρε μέρος ο πατέρας του, του έδωσαν τα θέματα όλης του της ζωής: τον αγώνα και την ελευθερία. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα (1902–06) και φιλοσοφία στο Παρίσι (1907–09), όπου παρακολούθησε τις παραδόσεις του Ανρί Μπερξόν, και γύρισε συγγραφέας με τεράστια πνευματική όρεξη: ο Νίτσε, ο βουδισμός, ο Λένιν και ο Χριστός θα περνούσαν όλοι από το έργο του. Το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Αλεξίου· ο γάμος διαλύθηκε, και το 1945 παντρεύτηκε την Ελένη Σαμίου, σύντροφό του από τη δεκαετία του 1920.

Το 1917 προσπάθησε να εκμεταλλευτεί ένα ορυχείο λιγνίτη στη Μάνη μαζί με έναν εργάτη, τον Γιώργη Ζορμπά, εγχείρημα που απέτυχε εμπορικά αλλά του χάρισε τον πιο διάσημο ήρωά του. Ακολούθησαν δεκαετίες ταξιδιών ως δημοσιογράφος και ανήσυχος προσκυνητής, στη Ρωσία, την Ιαπωνία, την Κίνα, την Ισπανία, την Αίγυπτο, το Σινά και την Αγγλία, από τα οποία γεννήθηκαν τα ταξιδιωτικά του βιβλία Ταξιδεύοντας. Από το 1933 έζησε κυρίως στην Αίγινα, όπου έγραψε την Οδύσσεια, και μετά τον πόλεμο υπηρέτησε για λίγο ως υπουργός στην ελληνική κυβέρνηση (1945) και εργάστηκε για την ΟΥΝΕΣΚΟ στο Παρίσι.

Το 1948 εγκαταστάθηκε στην Αντίμπ της Γαλλικής Ριβιέρας, και εκεί, στα εξήντα του, έγραψε με μια εκπληκτική δημιουργική έκρηξη τα μυθιστορήματα που τον έκαναν διάσημο. Προτάθηκε πολλές φορές για το βραβείο Νόμπελ, και το 1957, τη χρονιά που το πήρε ο Αλμπέρ Καμύ. Αρρώστησε σε ένα ταξίδι στην Κίνα και πέθανε στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας στις 26 Οκτωβρίου 1957. Η Εκκλησία της Ελλάδος τον είχε πολεμήσει για τον Τελευταίο πειρασμό, και θάφτηκε όχι σε νεκροταφείο αλλά στον προμαχώνα Μαρτινέγκο των ενετικών τειχών του Ηρακλείου, πάνω από την πόλη.

Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ο Καζαντζάκης θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή και φιλόσοφο. Το σύντομο πιστεύω του, η Ασκητική (1927), και η Οδύσσεια του (1938), μια συνέχεια του Ομήρου σε 33.333 δεκαεπτασύλλαβους στίχους, όπου ο Οδυσσέας φεύγει ξανά από την Ιθάκη και τελειώνει τη ζωή του στην Ανταρκτική, ήταν κατά τη γνώμη του το έργο της ζωής του. Λίγοι τα διαβάζουν σήμερα.

Τα μυθιστορήματα που έγραψε μετά το 1941 είναι άλλη υπόθεση. Το Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (1946) βάζει έναν βιβλιοφάγο αφηγητή δίπλα στον Ζορμπά, έναν ηλικιωμένο Μακεδόνα εργάτη που τρώει, χορεύει, αγαπά και πενθεί με όλο του το σώμα, σε μια κρητική ακρογιαλιά όπου προσπαθούν να δουλέψουν ένα ορυχείο· είναι ένα μυθιστόρημα για το πώς να ζεις. Το μυθιστόρημα Ο Καπετάν Μιχάλης (1953) αφορά την κρητική επανάσταση του 1889 και έναν άγριο οπλαρχηγό πλασμένο με πρότυπο τον πατέρα του. Το Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (1954) ακολουθεί ένα ελληνικό χωριό της Μικράς Ασίας που ανεβάζει τα Πάθη, όπου οι χωριανοί που επιλέγονται να παίξουν τον Χριστό και τους αποστόλους αρχίζουν να ζουν τους ρόλους τους όταν φτάνουν πρόσφυγες. Το μυθιστόρημα Ο τελευταίος πειρασμός (1955) φαντάζεται τον Ιησού ως άνθρωπο που τον δελεάζει ως το τέλος μια συνηθισμένη ζωή· στοίχισε στον συγγραφέα την εχθρότητα της Ορθόδοξης Εκκλησίας και, δεκαετίες αργότερα, έγινε ταινία από τον Μάρτιν Σκορσέζε. Η Αναφορά στον Γκρέκο (1961), που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, είναι η αυτοβιογραφία του, απευθυνόμενη στον ζωγράφο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, Κρητικό σαν κι αυτόν. Ο Καζαντζάκης έγραφε μια πλούσια, ιδιότυπη δημοτική, γεμάτη κρητικές διαλεκτικές λέξεις που μάζευε στα ταξίδια του, κάτι που τον κάνει πιο δύσκολο στην ανάγνωση απ’ όσο δείχνουν τα απλά του θέματα, αλλά και αναγνωρίσιμο αμέσως.

Ξεκινήστε από την ταινία: ο Αλέξης Ζορμπάς (1964) του Μιχάλη Κακογιάννη έκανε το συρτάκι και τη μελωδία του Θεοδωράκη τον ήχο της Ελλάδας στο εξωτερικό, και ο χορός στην παραλία παραθέτεται παντού, αν και το βιβλίο είναι πιο σκοτεινό και καλύτερο. Το αεροδρόμιο του Ηρακλείου φέρει το όνομα Νίκος Καζαντζάκης, ο τάφος του στον προμαχώνα Μαρτινέγκο είναι τόπος προσκυνήματος με τον τρίστιχο επιτάφιό του, και στο χωριό Μυρτιά, τόπο καταγωγής του πατέρα του, υπάρχει Μουσείο Καζαντζάκη με τα χειρόγραφα και το γραφείο του. Αποσπάσματα από τα μυθιστορήματά του και από την Αναφορά στον Γκρέκο υπάρχουν στα σχολικά ανθολόγια. Ο επιτάφιός του, «Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος», είναι ίσως η πιο πολυπαραθεμένη φράση του νεοελληνικού πεζού λόγου. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες, περισσότερες από κάθε άλλου Έλληνα μυθιστοριογράφου.

• Η Οδύσσειά του έχει ακριβώς 33.333 στίχους και του πήρε δεκατρία χρόνια και επτά γραφές για να την ολοκληρώσει.
• Ο πραγματικός Ζορμπάς, ο Γιώργης Ζορμπάς, ήταν μεταλλωρύχος από τη Μακεδονία, τον οποίο ο Καζαντζάκης προσέλαβε το 1917 για να δουλέψει ένα ορυχείο λιγνίτη στη Μάνη· το ορυχείο απέτυχε.
• Το διεθνές αεροδρόμιο του Ηρακλείου φέρει το όνομά του.
• Ο τάφος του βρίσκεται στα ενετικά τείχη του Ηρακλείου, έξω από κάθε νεκροταφείο, εξαιτίας της σύγκρουσής του με την Εκκλησία.