Λιλή Ζωγράφου

Η Λιλή Ζωγράφου γεννήθηκε στο Ηράκλειο στις 17 Ιουνίου 1922· ένας βιβλιοθηκονομικός κατάλογος δίνει το 1918, αλλά οι περισσότερες πηγές δίνουν το 1922. Ο πατέρας της, ο Ανδρέας Ζωγράφος, ήταν δημοσιογράφος και εκδότης εφημερίδας, και η δουλειά του την έστρεψε προς το γράψιμο. Φοίτησε στο Λύκειο «Κοραής» στο Ηράκλειο και σε καθολικό σχολείο των Ουρσουλινών μοναχών στη Νάξο. Στη γερμανική Κατοχή, γύρω στα είκοσι ένα της, φυλακίστηκε για αντιστασιακή δράση ενώ ήταν έγκυος. Η κόρη της, η ποιήτρια Ρένα Χατζηδάκη, γεννήθηκε στη φυλακή.

Μετά την Απελευθέρωση του 1944 εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά, και έζησε για ένα διάστημα στο Παρίσι. Το πρώτο της βιβλίο, η συλλογή νουβελών «Αγάπη», κυκλοφόρησε γύρω στο 1950. Στη δικτατορία του 1967–1974 έγραφε στο περιοδικό «Γυναίκα» και αντιτάχθηκε στο καθεστώς· τον Νοέμβριο του 1973 ήταν αυτόπτης μάρτυρας της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Μετά την πτώση της χούντας έγραφε στήλες στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» και εξέδωσε μυθιστορήματα με πλατύ αναγνωστικό κοινό.

Το 1998, ενώ έκανε διακοπές στην πόλη της, έπαθε σοβαρό εγκεφαλικό. Πέθανε λίγες μέρες αργότερα, στις 2 Οκτωβρίου, στο Βενιζέλειο Νοσοκομείο του Ηρακλείου. Συνολικά εξέδωσε περίπου είκοσι τέσσερα βιβλία: μυθιστορήματα, νουβέλες και δοκίμια.

Η Ζωγράφου έγινε ευρύτερα γνωστή με το «Νίκος Καζαντζάκης, ένας τραγικός», που κυκλοφόρησε γύρω στο 1959–1960. Αυτό το ψυχολογικό πορτρέτο του Κρητικού συγγραφέα στηρίχτηκε εν μέρει σε ισχυρισμούς που αποδίδονται στην πρώτη του σύζυγο, τη Γαλάτεια, προκάλεσε αντιδράσεις και επανεκδίδεται ακόμη. Το 1971 εξέδωσε «Ο ηλιοπότης Ελύτης», μελέτη για την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη· ο ποιητής δεν ενέκρινε το χειρόγραφο, αλλά εκείνη το δημοσίευσε. Η μαρτυρία της «17 Νοέμβρη 1973 – Η νύχτα της μεγάλης σφαγής» ακολούθησε το 1974.

Το «Επάγγελμα: πόρνη», με κείμενα χρονολογημένα το 1978, συνδυάζει αυτοβιογραφία και σάτιρα: περιγράφει πώς άλλαξε το επάγγελμα στην ταυτότητά της, με παράλογες συνέπειες, και χτυπά τη γραφειοκρατία και την υποκρισία των χρόνων της χούντας. Μεταγενέστερα μυθιστορήματα, όπως το «Νύχτωσε αγάπη μου, είναι χτες» και η αυτοβιογραφική «Συβαρίτισσα», κράτησαν στο κέντρο την ανεξαρτησία της γυναίκας. «Η αγάπη άργησε μια μέρα» (1994) διαδραματίζεται στο Νεοχώρι, ένα κρητικό χωριό, στα χρόνια της Κατοχής. Η πολυμελής οικογένεια Φτενούδου ζει κάτω από θρησκευτική πίεση και αυστηρούς ηθικούς κώδικες, και η μικρότερη κόρη, η Ερατώ, ερωτεύεται έναν Ιταλό στρατιώτη κρυμμένο στο κελάρι του σπιτιού. Η Ζωγράφου μιλούσε στις γυναίκες ως συντρόφισσα και όχι ως κήρυκας, και απέφευγε μια στενή φεμινιστική ετικέτα.

Με τη διαθήκη της η Ζωγράφου άφησε τα πνευματικά δικαιώματα των έργων της στα Παιδικά Χωριά SOS Ελλάδος, που έχουν οργανώσει εκδηλώσεις στη μνήμη της. «Η αγάπη άργησε μια μέρα» έφτασε σε πλατύ κοινό όταν η ΕΡΤ μετέδωσε την τηλεοπτική μεταφορά του το 1997, και το 2024 το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης το ανέβασαν σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης χρησιμοποίησε επίσης το μυθιστόρημα σε διάλεξη για την κινηματογράφηση της λογοτεχνίας. Για ένα πρώτο βήμα, διαβάστε δυνατά τον ελληνικό τίτλο: το «άργησε» είναι τύπος αορίστου του «αργώ». Έπειτα γράψτε ένα σύντομο μήνυμα στον ενεστώτα, «Αργείς; Σε περιμένω.», και απαντήστε: «Αργώ δέκα λεπτά, αλλά έρχομαι.» Αυτές οι προτάσεις εξάσκησης είναι δικές μας και όχι από το μυθιστόρημα.

• Η κόρη της, η ποιήτρια Ρένα Χατζηδάκη, γεννήθηκε όταν η Ζωγράφου ήταν φυλακισμένη στην Κατοχή.
• Ο Οδυσσέας Ελύτης δεν ενέκρινε το χειρόγραφό της για την ποίησή του, αλλά εκείνη το δημοσίευσε το 1971.
• Άφησε τα πνευματικά δικαιώματα των βιβλίων της στα Παιδικά Χωριά SOS.
• «Η αγάπη άργησε μια μέρα» πέρασε από το μυθιστόρημα στην τηλεόραση το 1997 και στη σκηνή το 2024.