Ζωή Καρέλλη

Ζωή Καρέλλη ήταν το λογοτεχνικό ψευδώνυμο της Χρυσούλας Αργυριάδου, το γένος Πεντζίκη, που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1901. Το όνομα το διάλεξε η ίδια. Μικρότερος αδελφός της ήταν ο λογοτέχνης και ζωγράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Σπούδασε κατ’ οίκον τα εγκύκλια μαθήματα, ξένες γλώσσες και μουσική. Ήξερε πολύ καλά γαλλικά, γερμανικά, αγγλικά και ιταλικά και αργότερα παρακολούθησε μαθήματα φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ως ακροάτρια. Το 1919 παντρεύτηκε τον γεωπόνο Θεόδωρο Αργυριάδη και απέκτησαν δύο γιους.

Άρχισε να δημοσιεύει στα τριάντα της. Ένα σύντομο πεζό της βγήκε τον Οκτώβριο του 1935 στο πρώτο τεύχος του θεσσαλονικιώτικου περιοδικού Το 3ο μάτι, και τα πρώτα της ποιήματα ακολούθησαν το 1937. Από το 1945 ως το 1948 συνεργάστηκε στενά με το περιοδικό Κοχλίας, όπου δημοσίευσε ποιήματα, δοκίμια και μεταφράσεις. Έζησε στην Αθήνα από το 1954 ως το 1961, αλλά η Θεσσαλονίκη έμεινε η πόλη της.

Η αναγνώριση ήρθε στα ώριμα χρόνια της. Πήρε το Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1956, το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1974 και βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 1978. Το 1982 εξελέγη αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και το 1988 το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης την αναγόρευσε επίτιμη διδάκτορα. Από το 1980 ως το 1986 ήταν αντιπρόεδρος της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. Πέθανε στις 16 Ιουλίου 1998.

Η Καρέλλη εξέδωσε την πρώτη της συλλογή, την Πορεία, το 1940 και συνολικά δώδεκα ποιητικά βιβλία, ανάμεσά τους Η εποχή του θανάτου (1948), Κασσάνδρα και άλλα ποιήματα (1955) και Ο καθρέφτης του μεσονυκτίου (1958). Το 1973 τα ποιήματά της συγκεντρώθηκαν σε δύο τόμους, από το 1940 ως το 1973. Έγραψε επίσης ποιητικό θέατρο: η Σιμωνίς βασιλόπαις του Βυζαντίου (1965) και ο Ορέστης (1971) ανέβηκαν από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος το 1966 και το 1976. Στα δοκίμιά της ανήκουν μια μελέτη για τον Γάλλο ποιητή Πωλ Κλωντέλ και μια ανάγνωση του Περιμένοντας τον Γκοντό.

Η ποίησή της είναι εσωτερική και ερευνητική. Ο χρόνος, η μοναξιά, ο έρωτας, ο θάνατος και η πίστη επιστρέφουν ξανά και ξανά, και οι κριτικοί συχνά την περιγράφουν ως ποίηση του εσωτερικού λόγου και της υπαρξιακής αγωνίας. Μορφές του αρχαίου μύθου, όπως η Κασσάνδρα, ο Ορέστης και η Ευρυδίκη, τη βοηθούν να μιλήσει για το παρόν. Η Θεσσαλονίκη εμφανίζεται σε ποιήματα όπως το Θεσσαλονίκη 904 μ.Χ., που θυμίζει την επίθεση στην πόλη εκείνη τη χρονιά.

Κοίταξε επίσης προσεκτικά την καθημερινή ζωή. Στη Λαϊκή αγορά γυναίκες γυρίζουν σιγά από την αγορά με τα ψώνια τους, και η ποιήτρια προσέχει πράσινα λαχανικά, κόκκινα γογγύλια, πορτοκάλια και ξανθά λεμόνια: μικρές χαρές μέσα σε μια δύσκολη εβδομάδα.

Η Καρέλλη μένει στη μνήμη ως κεντρική φωνή της λογοτεχνικής ζωής της Θεσσαλονίκης στα μέσα του εικοστού αιώνα. Λίγο μετά τον θάνατό της, το περιοδικό Νέα Πορεία αφιέρωσε σελίδες του τεύχους Ιουλίου–Σεπτεμβρίου 1998 στη μνήμη της, με μια ανθολόγηση ποιημάτων της· το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας προσφέρει σήμερα το τεύχος στο διαδίκτυο. Η Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη» φυλάσσει έναν δίσκο του 1988, Ελληνικά ποιήματα: Η Ζωή Καρέλλη διαβάζει Καρέλλη, με τη δική της φωνή. Δοκιμάστε μια μικρή άσκηση με το ποίημά της Λαϊκή αγορά: βρείτε τις λέξεις για χρώματα «πράσινα» και «κόκκινα» στους δύο στίχους που παραθέτει αυτή η σελίδα. Έπειτα φτιάξτε τη δική σας πρόταση: «Στη λαϊκή βλέπω πράσινα λαχανικά». Αυτή είναι δική μας πρόταση εξάσκησης, όχι στίχος του ποιήματος.

• Η Καρέλλη δημοσίευσε το πρώτο της ποίημα το 1937, όταν ήταν ήδη περίπου τριάντα πέντε χρονών.
• Για το περιοδικό Κοχλίας μετέφρασε, μόνη ή με άλλους, κείμενα των Τζέιμς Τζόις, Πλωτίνου, Λονγκφέλοου, Ρόμπερτ Μπράουνινγκ και Τ. Σ. Έλιοτ.
• Το θεατρικό της Ορέστης ξαναλέει έναν αρχαίο μύθο σε σύγχρονο στίχο και ανέβηκε στη Θεσσαλονίκη το 1976.
• Το ψευδώνυμό της, Ζωή, σημαίνει «ζωή» στα ελληνικά.