Μάρκος Μπότσαρης

Ο Μπότσαρης γεννήθηκε γύρω στο 1788 στο Σούλι, ένα σύνολο οχυρωμένων χωριών στα βουνά της Ηπείρου, σε μία από τις πρώτες φάρες του· πατέρας του ήταν ο Κίτσος Μπότσαρης. Οι Σουλιώτες, ορθόδοξοι χριστιανοί που μιλούσαν και ελληνικά και αρβανίτικα, αντιστέκονταν επί χρόνια στον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το 1803 το Σούλι έπεσε τελικά, και οι σουλιώτικες οικογένειες άφησαν τα σπίτια τους: κάποιες πήγαν στην Πάργα και πολλές, ανάμεσά τους και η οικογένεια Μπότσαρη, πέρασαν στην Κέρκυρα και στα άλλα Επτάνησα. Εκεί ο νεαρός Μάρκος υπηρέτησε για χρόνια σε αλβανικό σύνταγμα υπό ξένη διοίκηση, και γύρω στο 1809 κατέγραψε ένα μικρό ελληνοαρβανίτικο λεξιλόγιο της σουλιώτικης ομιλίας, ένα έγγραφο που σώζεται ακόμη.

Όταν ο Αλή Πασάς ήρθε σε ρήξη με τον σουλτάνο το 1820, οι Σουλιώτες επέστρεψαν στην Ήπειρο, και ο Μπότσαρης μυήθηκε στη μυστική Φιλική Εταιρεία. Στην Επανάσταση πολέμησε στη δυτική Ελλάδα: στη μάχη του Πέτα τον Ιούλιο του 1822, βαριά ελληνική ήττα, και στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου τον χειμώνα του 1822–23, την οποία οι υπερασπιστές άντεξαν. Τον Αύγουστο του 1823 ένας μεγάλος οθωμανικός στρατός υπό τον Μουσταφά Πασά βάδιζε προς τα νότια. Τη νύχτα της 8ης προς 9η Αυγούστου (21 Αυγούστου με το νέο ημερολόγιο) ο Μπότσαρης οδήγησε μερικές εκατοντάδες Σουλιώτες σε αιφνιδιαστική επίθεση στο στρατόπεδό του κοντά στο Καρπενήσι. Η επίθεση πέτυχε, αλλά ο Μπότσαρης χτυπήθηκε από σφαίρα και πέθανε την ίδια νύχτα. Οι άντρες του μετέφεραν τη σορό του στο Μεσολόγγι, όπου τάφηκε.

Ο Μπότσαρης δεν άφησε βιβλία και ελάχιστα γράμματα· αυτό που άφησε είναι μια μάχη και ένα παράδειγμα. Η νυχτερινή επίθεση στο Καρπενήσι ήταν στρατιωτικά μια μικρή επιχείρηση και δεν σταμάτησε τον οθωμανικό στρατό. Όμως η ιστορία ενός καπετάνιου που διάλεξε την πιο επικίνδυνη θέση, μπροστά από τους άντρες του, και έπεσε τη στιγμή της νίκης διαδόθηκε αμέσως σε όλη την Ελλάδα και την Ευρώπη. Ο Σολωμός σημείωσε, και τα ελληνικά σχολικά βιβλία το λένε ακόμη, πώς την παραμονή της μάχης, όταν άλλοι καπετάνιοι ζήλευαν το δίπλωμα του στρατηγού που του είχε δώσει η κυβέρνηση, εκείνος το έσκισε για να κρατήσει τους Έλληνες ενωμένους.

Στο εξωτερικό ο θάνατός του ήρθε στα χρόνια που η Ευρώπη ήταν γεμάτη ενθουσιασμό για τον ελληνικό αγώνα. Το 1825 ο Αμερικανός ποιητής Φιτζ-Γκριν Χάλεκ δημοσίευσε το Marco Bozzaris, ένα μακρύ ποίημα που τα παιδιά στα αμερικανικά σχολεία μάθαιναν απέξω για δεκαετίες, και ο Διονύσιος Σολωμός, ο ποιητής του Εθνικού Ύμνου, έγραψε επίσης στίχους γι' αυτόν. Η οικογένειά του έμεινε κοντά στο νέο ελληνικό κράτος: ο αδελφός του Κώστας Μπότσαρης έγινε στρατηγός και γερουσιαστής, και η κόρη του Κατερίνα, που τη φώναζαν Ρόζα, έγινε κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Αμαλίας στην Αθήνα, ξακουστή για την ομορφιά της. Για τους Έλληνες ο Μπότσαρης είναι μέρος της ιστορίας του Σουλίου στο σύνολό της: της αντίστασης στον Αλή Πασά, των γυναικών του Ζαλόγγου, της εξορίας στην Κέρκυρα και της επιστροφής για τον αγώνα του 1821.

Περπατήστε σε οποιαδήποτε ελληνική πόλη και μάλλον θα βρείτε μια οδό Μάρκου Μπότσαρη· σχολεία και πλατείες φέρουν επίσης το όνομά του. Στο Μεσολόγγι ο τάφος του βρίσκεται στον Κήπο των Ηρώων, το πάρκο όπου η πόλη κρατά τη μνήμη της πολιορκίας και των ξένων, όπως ο λόρδος Βύρων, που βοήθησαν τους Έλληνες. Τα παιδιά μαθαίνουν το όνομά του στο δημοτικό ως έναν από τους ήρωες του 1821, και στις 25 Μαρτίου, την εθνική επέτειο, το πορτρέτο του εμφανίζεται μαζί με του Κολοκοτρώνη και της Μπουμπουλίνας. Ο τόπος της νυχτερινής επίθεσης, στο Κεφαλόβρυσο κοντά στο Καρπενήσι, σημαδεύεται από ένα μνημείο προς τιμήν του. Αν διαβάζετε αγγλικά, το ποίημα του Χάλεκ είναι ο καλύτερος τρόπος να δείτε πώς τον έβλεπαν οι ξένοι αναγνώστες του 19ου αιώνα.

• Το ελληνοαρβανίτικο λεξιλόγιο που κατέγραψε στην Κέρκυρα γύρω στο 1809 είναι μία από τις λίγες γραπτές μαρτυρίες της σουλιώτικης ομιλίας.
• Το ποίημα του Φιτζ-Γκριν Χάλεκ «Marco Bozzaris» (1825) τον έκανε διάσημο στις Ηνωμένες Πολιτείες.
• Πέθανε τη νύχτα που πέτυχε η επίθεσή του, κοντά στο Καρπενήσι, τον Αύγουστο του 1823.
• Η κόρη του Ρόζα Μπότσαρη έγινε κυρία επί των τιμών στην αυλή του βασιλιά Όθωνα και της βασίλισσας Αμαλίας.