Μελίνα Μερκούρη

Η Μαρία Αμαλία Μερκούρη γεννήθηκε στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου 1920 σε μια πολιτική οικογένεια: ο παππούς της Σπυρίδων Μερκούρης ήταν για πολλά χρόνια δήμαρχος Αθηναίων και ο πατέρας της Σταμάτης βουλευτής και υπουργός. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και πρωτοεμφανίστηκε στη σκηνή τη δεκαετία του 1940, παίζοντας στην Αθήνα έργα του Τένεσι Ουίλιαμς και άλλων υπό τη σκηνοθεσία του Καρόλου Κουν. Η πρώτη της ταινία, η Στέλλα (1955) του Μιχάλη Κακογιάννη, την έφερε στο φεστιβάλ των Καννών, όπου γνώρισε τον Αμερικανό σκηνοθέτη Ζυλ Ντασσέν, που έγινε σύντροφός της και, το 1966, σύζυγός της.

Με τον Ντασσέν γύρισε το Ποτέ την Κυριακή (1960), που της χάρισε το βραβείο Α΄ Γυναικείου Ρόλου στις Κάννες και μια υποψηφιότητα για Όσκαρ, και αργότερα τη Φαίδρα (1962) και το Τοπκαπί (1964). Ήταν διεθνής σταρ και ζούσε ανάμεσα σε Αθήνα, Παρίσι και Νέα Υόρκη όταν οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1967. Η Μερκούρη, που βρισκόταν τότε στο εξωτερικό, έγινε η πιο δυνατή φωνή κατά της δικτατορίας, δίνοντας συναυλίες και συνεντεύξεις σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική. Η χούντα της αφαίρεσε την ελληνική ιθαγένεια· η απάντησή της, ότι γεννήθηκε Ελληνίδα και θα πεθάνει Ελληνίδα, έγινε θρυλική.

Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1974, προσχώρησε στο ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου και εξελέγη βουλευτής Πειραιά το 1977. Από το 1981 ως το 1989 και ξανά από το 1993 ήταν υπουργός Πολιτισμού, η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή. Πέθανε από καρκίνο του πνεύμονα στη Νέα Υόρκη στις 6 Μαρτίου 1994, και η κηδεία της στην Αθήνα, με τιμές πρωθυπουργού, έβγαλε τεράστια πλήθη στους δρόμους.

Ως ηθοποιός η Μερκούρη είχε μια μεγάλη, ζεστή, βραχνή παρουσία μάλλον παρά λεπτή τεχνική. Στη Στέλλα είναι τραγουδίστρια σε ταβέρνα της Πλάκας που αρνείται να παντρευτεί τον άντρα που την αγαπά, και η ταινία τελειώνει τραγικά· τα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, ανάμεσά τους το «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι», έκαναν την ταινία ελληνικό κλασικό. Στο Ποτέ την Κυριακή υποδύεται την Ίλια, μια πρόσχαρη πόρνη του Πειραιά που ένας Αμερικανός λόγιος προσπαθεί να μορφώσει· η ταινία έγινε παγκόσμια επιτυχία, και το τραγούδι της «Τα παιδιά του Πειραιά», πάλι του Χατζιδάκι, κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού, το πρώτο ελληνικό τραγούδι που το πέτυχε. Ηχογράφησε επίσης δίσκους στα ελληνικά, τα γαλλικά και τα αγγλικά, ανάμεσά τους το «Χάρτινο το φεγγαράκι», που είχε πρωτοτραγουδήσει στη σκηνή το 1949.

Το πολιτικό της έργο είχε την ίδια κλίμακα. Ως υπουργός Πολιτισμού ξεκίνησε την εκστρατεία για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, υποστηρίζοντας σε μια περίφημη συζήτηση στο Oxford Union το 1986 ότι τα γλυπτά δεν ήταν διακόσμηση αλλά η ψυχή ενός λαού. Πρότεινε την ιδέα μιας Πολιτιστικής Πόλης της Ευρώπης, κάθε χρόνο μια διαφορετική πόλη που θα γιορτάζει την κληρονομιά της· η Αθήνα ήταν η πρώτη το 1985, και ο θεσμός, σήμερα Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, συνεχίζεται. Προώθησε επίσης την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας και ένα νέο Μουσείο Ακρόπολης, που ολοκληρώθηκαν και τα δύο μετά τον θάνατό της.

Το Μουσείο Ακρόπολης, που άνοιξε το 2009 στους πρόποδες της Ακρόπολης, είναι το κτίριο που ζήτησε, με έναν κενό χώρο να περιμένει τα Γλυπτά· η προτομή της στέκεται στην αρχή του πεζόδρομου της Διονυσίου Αρεοπαγίτου που οδηγεί εκεί. Το Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη φυλάσσει το αρχείο της, και το Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα» στο Θησείο φιλοξενεί εκθέσεις. Πολλές ελληνικές πόλεις έχουν δρόμο ή πλατεία με το όνομά της, και ένα διεθνές βραβείο UNESCO-Ελλάδας για τα πολιτιστικά τοπία φέρει το όνομά της. Ο μαθητής αξίζει να δει το Ποτέ την Κυριακή, να ακούσει «Τα παιδιά του Πειραιά», με το εύκολο, επαναλαμβανόμενο ρεφρέν τους, και το «Χάρτινο το φεγγαράκι», και να επισκεφθεί το Μουσείο Ακρόπολης, όπου ο αγώνας της δίνεται ακόμη και σήμερα. Η φράση της ότι γεννήθηκε Ελληνίδα και θα πεθάνει Ελληνίδα εξακολουθεί να αναφέρεται κάθε φορά που οι Έλληνες μιλούν για ταυτότητα και ξενιτιά.

• «Τα παιδιά του Πειραιά» κέρδισαν το Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού το 1961, το μόνο ελληνόφωνο τραγούδι που το έχει πετύχει ποτέ.
• Μοιράστηκε το βραβείο Α΄ Γυναικείου Ρόλου των Καννών το 1960 με τη Ζαν Μορό και προτάθηκε για Όσκαρ για τον ίδιο ρόλο.
• Η χούντα της αφαίρεσε την ιθαγένεια το 1967· απάντησε ότι γεννήθηκε Ελληνίδα και θα πεθάνει Ελληνίδα, ενώ ο υπουργός που υπέγραψε την απόφαση γεννήθηκε φασίστας και φασίστας θα πεθάνει.
• Η Αθήνα ήταν η πρώτη Πολιτιστική Πόλη της Ευρώπης το 1985 επειδή η Μερκούρη, ως υπουργός, επινόησε την ιδέα.