Johannes Chrysostomus

Johannes werd omstreeks 347 geboren in Antiochië aan de Orontes, de grote stad van Romeins Syrië, en opgevoed door zijn moeder Anthusa, die op haar twintigste weduwe was geworden. Hij studeerde retorica bij Libanius, de beroemdste heidense redenaar van zijn tijd, die Johannes naar verluidt als opvolger wilde «als de christenen hem niet hadden gestolen». Gedoopt in het begin van zijn twintiger jaren, leefde hij enkele jaren als asceet in de bergen buiten Antiochië en ruïneerde zo zijn gezondheid voorgoed. Hij keerde terug naar de stad, werd in 381 tot diaken en in 386 tot priester gewijd, en preekte twaalf jaar lang in de kathedraal van Antiochië.

Die Antiocheense preken maakten hem beroemd in het hele Griekse Oosten. Toen de stad in 387 in opstand kwam, de beelden van de keizer omverhaalde en angstig op de straf wachtte, hield Johannes dag na dag de Homilieën over de beelden om het volk moed in te spreken. In 398 haalde het keizerlijk hof hem, bijna met geweld en in het geheim, naar Constantinopel als aartsbisschop. Hij verkocht het zilver van het bisschoppelijk paleis ten bate van de armen, bracht zijn geestelijkheid tot tucht en hekelde de weelde van de rijken en de ijdelheid van het hof.

Keizerin Eudoxia vatte zijn preken op als aanvallen op haarzelf. Met Theophilus, patriarch van Alexandrië, liet ze Johannes in 403 op de Eikensynode veroordelen en verbannen; een aardbeving en een volksopstand haalden hem binnen enkele dagen terug, maar in 404 werd hij opnieuw verbannen, naar Cucusus in de bergen van Armenië. In 407 kreeg hij bevel nog verder te gaan, naar Pityus aan de Zwarte Zee, en werd hij te voet voortgedreven tot hij bezweek en op 14 september 407 in Comana in Pontus stierf. Zijn relieken keerden in 438 in triomf terug naar Constantinopel.

Van Chrysostomus is meer bewaard dan van welke andere Griekse kerkvader ook: zo’n zeshonderd homilieën, meer dan tweehonderd brieven en een aantal verhandelingen, samen achttien delen van Mignes Patrologia Graeca. De kern is de exegetische prediking: reeksen homilieën die vers voor vers het Evangelie volgens Matteüs (negentig preken), het Evangelie volgens Johannes, Genesis, de Psalmen, Handelingen en alle brieven van Paulus uitleggen, van wie hij meer hield dan van enige andere schrijver. De methode is eenvoudig: de tekst uitleggen, zich dan tot de gemeente wenden en hem toepassen op hoe zij leven, met een openhartigheid over geld, slaven, het theater en de armen die nog altijd verrast. Zijn Grieks is het heldere, ritmische Attisch van een leerling van Libanius, gebruikt door een man die wilde dat havenarbeiders hem begrepen.

Van de verhandelingen is Περὶ ἱερωσύνης (Over het priesterschap) een dialoog over het gewicht en het gevaar van het herdersambt die geestelijken sindsdien lezen; de Homilieën over de beelden van 387 zijn het verslag van een stad in angst; en de brieven uit de ballingschap aan de diacones Olympias, zijn naaste vriendin in Constantinopel, behoren tot de ontroerendste persoonlijke documenten uit de oudheid. Twee teksten dragen zijn naam zonder in de gewone zin van hem te zijn. De Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, de Goddelijke Liturgie van de heilige Johannes Chrysostomus, is de eucharistieviering van de Byzantijnse ritus zoals die na zijn tijd vastlag, en werd hem toegeschreven vanwege zijn gezag. En de Κατηχητικὸς Λόγος, de catechetische of paaspreek, een korte, jubelende preek die ijverigen en luiaards gelijkelijk ten feest nodigt en eindigt met de spot met de dood, wordt in zijn naam voorgelezen in de paasdienst van middernacht.

Geen Griekse auteur wordt vaker hardop gehoord. Elke zondag wordt de Goddelijke Liturgie van de heilige Johannes Chrysostomus in elke orthodoxe kerk in het Grieks gevierd, en de uitroepen van de priester en de antwoorden van het volk, «Εἰρήνη πᾶσι», «Καὶ τῷ πνεύματί σου», zijn het enige stukje Oudgrieks dat alle Grieken op het gehoor kennen. Om middernacht met Pasen wordt de catechetische preek voorgelezen, en haar «Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον;» (Dood, waar is uw prikkel?) hoort bij de klank van Pasen. Zijn feest valt op 13 november, de terugkeer van zijn relieken op 27 januari, en op 30 januari wordt hij met Basilius de Grote en Gregorius de Theoloog geëerd als een van de Τρεις Ιεράρχες (Drie Hiërarchen), de beschermheiligen van het Griekse onderwijs, een dag waarop scholen vieringen houden. Zijn laatste woorden, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», zijn een gangbaar Grieks opschrift en gezegde, en in 2004 gaf paus Johannes Paulus II zijn relieken uit Rome terug aan het Oecumenisch Patriarchaat in Constantinopel.

• De bijnaam Χρυσόστομος, gulden mond, werd tijdens zijn leven niet gebruikt; hij raakte pas vanaf ongeveer de zesde eeuw aan hem verbonden.
• Zijn leraar Libanius, een heiden, zou op zijn sterfbed hebben gezegd dat Johannes zijn opvolger was geworden als de christenen hem niet hadden weggenomen.
• Hij stierf op 14 september 407 terwijl hij te voet naar een nog afgelegener ballingsoord werd gedreven; zijn laatste woorden, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», zijn nog altijd een Grieks gezegde.
• Zijn relieken, na de Vierde Kruistocht naar Rome meegevoerd, werden in 2004 door paus Johannes Paulus II aan Constantinopel teruggegeven.