Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Ο Ιωάννης γεννήθηκε γύρω στο 347 στην Αντιόχεια του Ορόντη, τη μεγάλη πόλη της ρωμαϊκής Συρίας, και τον μεγάλωσε η μητέρα του Ανθούσα, που χήρεψε στα είκοσί της. Σπούδασε ρητορική κοντά στον Λιβάνιο, τον πιο φημισμένο εθνικό ρήτορα της εποχής, ο οποίος λέγεται ότι θα ήθελε τον Ιωάννη διάδοχό του «αν δεν μας τον είχαν κλέψει οι χριστιανοί». Βαπτίστηκε λίγο μετά τα είκοσι και πέρασε αρκετά χρόνια ως ασκητής στα βουνά έξω από την Αντιόχεια, καταστρέφοντας την υγεία του για πάντα. Επέστρεψε στην πόλη, χειροτονήθηκε διάκονος το 381 και πρεσβύτερος το 386, και επί δώδεκα χρόνια κήρυττε στον καθεδρικό ναό της Αντιόχειας.

Αυτά τα αντιοχειανά κηρύγματα τον έκαναν διάσημο σε όλη την ελληνική Ανατολή. Όταν η πόλη εξεγέρθηκε το 387, γκρέμισε τους ανδριάντες του αυτοκράτορα και περίμενε τρομαγμένη την τιμωρία, ο Ιωάννης εκφωνούσε μέρα με τη μέρα τις Ομιλίες εις τους ανδριάντας για να στηρίξει τον λαό. Το 398 η αυτοκρατορική αυλή τον έφερε, σχεδόν με τη βία και κρυφά, για να γίνει αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως. Πούλησε τα ασημικά του επισκοπικού μεγάρου για τους φτωχούς, επέβαλε πειθαρχία στον κλήρο του και κατήγγειλε τη χλιδή των πλουσίων και τη ματαιοδοξία της αυλής.

Η αυτοκράτειρα Ευδοξία θεώρησε τα κηρύγματά του επιθέσεις εναντίον της. Μαζί με τον Θεόφιλο, πατριάρχη Αλεξανδρείας, πέτυχε να καταδικαστεί ο Ιωάννης στη Σύνοδο επί Δρυΐ το 403 και να εξοριστεί· ένας σεισμός και μια λαϊκή εξέγερση τον έφεραν πίσω μέσα σε λίγες μέρες, αλλά το 404 εξορίστηκε ξανά, στην Κουκουσό, στα βουνά της Αρμενίας. Το 407 διατάχθηκε να μεταφερθεί ακόμη πιο μακριά, στην Πιτυούντα του Εύξεινου Πόντου, και τον οδήγησαν εκεί πεζό ώσπου κατέρρευσε και πέθανε στα Κόμανα του Πόντου στις 14 Σεπτεμβρίου 407. Τα λείψανά του επέστρεψαν θριαμβευτικά στην Κωνσταντινούπολη το 438.

Από τον Χρυσόστομο σώζονται περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον Έλληνα Πατέρα: περίπου εξακόσιες ομιλίες, πάνω από διακόσιες επιστολές και αρκετές πραγματείες, που γεμίζουν δεκαοκτώ τόμους της Patrologia Graeca του Migne. Ο πυρήνας είναι το ερμηνευτικό κήρυγμα: σειρές ομιλιών που εξηγούν, στίχο προς στίχο, το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (ενενήντα κηρύγματα), το Κατά Ιωάννην, τη Γένεση, τους Ψαλμούς, τις Πράξεις και όλες τις επιστολές του Παύλου, τον οποίο αγαπούσε πάνω από κάθε άλλον συγγραφέα. Η μέθοδος είναι απλή: εξηγεί το κείμενο, ύστερα στρέφεται στο εκκλησίασμα και το εφαρμόζει στον τρόπο ζωής του, με μια ειλικρίνεια για το χρήμα, τους δούλους, το θέατρο και τους φτωχούς που ξαφνιάζει ακόμη. Η γλώσσα του είναι η καθαρή, ρυθμική αττική ενός μαθητή του Λιβανίου, στα χέρια ανθρώπου που ήθελε να τον καταλαβαίνουν οι λιμενεργάτες.

Από τις πραγματείες, το Περὶ ἱερωσύνης είναι ένας διάλογος για το βάρος και τον κίνδυνο του ποιμαντικού λειτουργήματος, που το διαβάζουν οι κληρικοί έως σήμερα· οι Ομιλίες εις τους ανδριάντας του 387 είναι το χρονικό μιας πόλης που φοβάται· και οι επιστολές από την εξορία προς τη διακόνισσα Ολυμπιάδα, την πιο στενή του φίλη στην Κωνσταντινούπολη, συγκαταλέγονται στα πιο συγκινητικά προσωπικά κείμενα της αρχαιότητας. Δύο κείμενα φέρουν το όνομά του χωρίς να είναι δικά του με τη συνηθισμένη έννοια. Η Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου είναι η ευχαριστιακή ακολουθία του βυζαντινού τυπικού όπως διαμορφώθηκε μετά την εποχή του, και αποδίδεται σε αυτόν λόγω του κύρους του. Και ο Κατηχητικὸς Λόγος, η σύντομη, αγαλλιασμένη ομιλία του Πάσχα που καλεί στη γιορτή εξίσου τους επιμελείς και τους αμελείς και τελειώνει περιγελώντας τον θάνατο, διαβάζεται στο όνομά του στην αναστάσιμη ακολουθία των μεσανυχτίων.

Κανένας Έλληνας συγγραφέας δεν ακούγεται πιο συχνά δυνατά. Κάθε Κυριακή η Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου τελείται στα ελληνικά σε κάθε ορθόδοξη εκκλησία, και οι εκφωνήσεις του ιερέα και οι αποκρίσεις του λαού, «Εἰρήνη πᾶσι», «Καὶ τῷ πνεύματί σου», είναι το μόνο κομμάτι αρχαίων ελληνικών που όλοι οι Έλληνες ξέρουν απ’ έξω. Τα μεσάνυχτα του Πάσχα διαβάζεται ο Κατηχητικός Λόγος, και το «Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον;» είναι μέρος του ήχου της Ανάστασης. Η μνήμη του τιμάται στις 13 Νοεμβρίου, η ανακομιδή των λειψάνων του στις 27 Ιανουαρίου, και στις 30 Ιανουαρίου γιορτάζεται μαζί με τον Μέγα Βασίλειο και τον Γρηγόριο τον Θεολόγο ως ένας από τους Τρεις Ιεράρχες, προστάτες της ελληνικής παιδείας, μέρα κατά την οποία τα σχολεία κάνουν γιορτές. Τα τελευταία του λόγια, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», είναι συνηθισμένη ελληνική επιγραφή και φράση, και το 2004 ο πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ επέστρεψε τα λείψανά του από τη Ρώμη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη.

• Η προσωνυμία Χρυσόστομος δεν χρησιμοποιήθηκε όσο ζούσε· άρχισε να συνδέεται με το όνομά του περίπου από τον έκτο αιώνα και έπειτα.
• Ο δάσκαλός του Λιβάνιος, εθνικός, λέγεται ότι είπε στο νεκροκρέβατό του πως ο Ιωάννης θα ήταν ο διάδοχός του αν δεν τον είχαν πάρει οι χριστιανοί.
• Πέθανε στις 14 Σεπτεμβρίου 407 ενώ τον οδηγούσαν πεζό σε πιο απομακρυσμένη εξορία· τα τελευταία του λόγια, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», είναι ακόμη ελληνική φράση.
• Τα λείψανά του, που μεταφέρθηκαν στη Ρώμη μετά την Δ΄ Σταυροφορία, επιστράφηκαν στην Κωνσταντινούπολη από τον πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ το 2004.