Ioannes Khrysostomos

Ioannes 347 dolaylarında Roma Suriyesi’nin büyük kenti Asi kıyısındaki Antakya’da doğdu ve yirmi yaşında dul kalan annesi Anthusa tarafından büyütüldü. Çağın en ünlü pagan hatibi Libanios’tan retorik öğrendi; anlatılana göre Libanios, Ioannes’i halefi yapmak istiyordu, «Hristiyanlar onu çalmasaydı». Yirmili yaşlarının başında vaftiz edildi, Antakya dışındaki dağlarda birkaç yıl çileci olarak yaşadı ve sağlığını ömür boyu bozdu. Kente döndü, 381’de diyakoz, 386’da rahip olarak takdis edildi ve on iki yıl boyunca Antakya katedralinde vaaz verdi.

Bu Antakya vaazları onu bütün Yunan Doğusu’nda ünlü yaptı. Kent 387’de ayaklanıp imparatorun heykellerini devirdiğinde ve dehşet içinde cezayı beklediğinde, Ioannes halkı yatıştırmak için gün be gün Heykeller Üzerine Vaazlar’ı verdi. 398’de imparatorluk sarayı onu neredeyse zorla ve gizlice Konstantinopolis başpiskoposu yapmak üzere getirdi. Piskoposluk sarayının gümüşlerini yoksullar için sattı, din adamlarını disipline soktu ve zenginlerin lüksünü ve sarayın kibrini kınadı.

İmparatoriçe Eudoksia onun vaazlarını kendisine yönelik saldırılar olarak gördü. İskenderiye patriği Theophilos ile birlikte Ioannes’i 403’te Meşe Sinodu’nda mahkûm ettirip sürgüne gönderdi; bir deprem ve halk ayaklanması onu birkaç gün içinde geri getirdi, ama 404’te yeniden, Ermenistan dağlarındaki Kukusos’a sürüldü. 407’de daha uzağa, Karadeniz kıyısındaki Pityus’a gönderilmesi emredildi ve oraya yürütülerek götürüldü; sonunda yığılıp 14 Eylül 407’de Pontus’taki Komana’da öldü. Kalıntıları 438’de zafer alayıyla Konstantinopolis’e döndü.

Khrysostomos’tan, başka herhangi bir Yunan Kilise Babası’ndan daha fazla eser günümüze ulaşmıştır: altı yüz kadar vaaz, iki yüzü aşkın mektup ve bir dizi inceleme; bunlar Migne’in Patrologia Graeca’sının on sekiz cildini doldurur. Çekirdeği tefsirci vaazlardır: Matta İncili’ni (doksan vaaz), Yuhanna İncili’ni, Yaratılış’ı, Mezmurlar’ı, Elçilerin İşleri’ni ve her yazardan çok sevdiği Pavlus’un tüm mektuplarını ayet ayet açıklayan vaaz dizileri. Yöntem yalındır: metni açıkla, sonra cemaate dönüp onu yaşayışlarına uygula; para, köleler, tiyatro ve yoksullar hakkında bugün bile şaşırtan bir açık sözlülükle. Yunancası, Libanios’un bir öğrencisinin berrak, ritmik Attikacasıdır; liman işçilerinin de kendisini anlamasını isteyen bir adamın dilinde.

İncelemeler arasında Περὶ ἱερωσύνης (Rahiplik Üzerine), çobanlık görevinin ağırlığı ve tehlikesi üzerine, o günden beri din adamlarınca okunan bir diyalogdur; 387 tarihli Heykeller Üzerine Vaazlar korku içindeki bir kentin kaydıdır; ve sürgünden Konstantinopolis’teki en yakın dostu diyakones Olympias’a yazdığı mektuplar antik çağın en dokunaklı kişisel belgeleri arasındadır. İki metin, olağan anlamda onun olmadığı hâlde adını taşır. Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, yani Aziz Ioannes Khrysostomos’un İlahi Liturjisi, Bizans ritinin onun döneminden sonra yerleşen Efkaristiya ayinidir ve otoritesi nedeniyle ona atfedilmiştir. Κατηχητικὸς Λόγος, yani Katekez ya da Paskalya Vaazı ise, çalışkanı da tembeli de şölene eşit biçimde çağıran ve ölümle alay ederek biten kısa, coşkulu bir vaazdır; Paskalya’nın gece yarısı ayininde onun adıyla yüksek sesle okunur.

Hiçbir Yunan yazarı daha sık yüksek sesle duyulmaz. Her pazar Aziz Ioannes Khrysostomos’un İlahi Liturjisi her Ortodoks kilisesinde Yunanca kutlanır ve rahibin seslenişleri ile halkın yanıtları, «Εἰρήνη πᾶσι», «Καὶ τῷ πνεύματί σου», bütün Yunanların kulaktan bildiği tek eski Yunanca parçadır. Paskalya gece yarısında Katekez Vaazı okunur ve onun «Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον;» (Ey ölüm, iğnen nerede?) sözü Paskalya’nın sesinin bir parçasıdır. Bayramı 13 Kasım’dır, kalıntılarının dönüşü 27 Ocak’ta anılır ve 30 Ocak’ta Büyük Basileios ve İlahiyatçı Gregorios ile birlikte Yunan eğitiminin koruyucuları olan Τρεις Ιεράρχες’ten (Üç Hiyerark) biri olarak onurlandırılır; o gün okullar kutlamalar düzenler. Son sözleri, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», yaygın bir Yunanca yazıt ve deyiştir; 2004’te Papa II. Ioannes Paulus onun kalıntılarını Roma’dan Konstantinopolis’teki Ekümenik Patrikhane’ye geri verdi.

• Χρυσόστομος, altın ağızlı lakabı sağlığında kullanılmadı; yaklaşık altıncı yüzyıldan itibaren ona yakıştırıldı.
• Pagan olan hocası Libanios’un ölüm döşeğinde, Hristiyanlar onu almasaydı Ioannes’in halefi olacağını söylediği rivayet edilir.
• 14 Eylül 407’de daha uzak bir sürgüne yürütülürken öldü; son sözleri, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», hâlâ bir Yunanca deyiştir.
• Dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Roma’ya götürülen kalıntıları, 2004’te Papa II. Ioannes Paulus tarafından Konstantinopolis’e iade edildi.