Roman Melodos

To, co wiadomo o Romanie, pochodzi z kilku linijek bizantyjskich kalendarzy kościelnych i z jego własnych hymnów. Urodził się około 490 roku w Emesie w Syrii, dzisiejszym Homsie, być może w rodzinie pochodzenia żydowskiego, jak podają niektóre późniejsze źródła. Służył jako diakon w kościele Zmartwychwstania w Berytusie, dzisiejszym Bejrucie, a za panowania Anastazjusza I (491–518) przeniósł się do Konstantynopola, gdzie został przydzielony do kościoła Theotokos w dzielnicy zwanej τὰ Κύρου (ta Kyrou). Wydaje się, że spędził tam resztę życia, w stolicy Justyniana, w latach, gdy budowano Hagia Sophię.

Legenda o jego powołaniu jest opowiedziana w synaksarionie na dzień jego święta. Roman, jak mówi, miał słaby głos i żadnego talentu do śpiewu, a inni duchowni drwili z niego. W Wigilię Bożego Narodzenia zasnął w kościele i ukazała mu się Bogurodzica ze zwojem w ręku, każąc mu go zjeść. Połknął go, obudził się, wszedł na ambonę i po raz pierwszy zaśpiewał «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει». Opowieść jest obrazem natchnienia, jak Ezechiel zjadający księgę, ale mówi nam, jak widzieli go Bizantyjczycy: najpierw jako śpiewaka, a dopiero potem jako teologa.

Zmarł w latach 550. i został pochowany w kościele, w którym służył. Tradycja przypisuje mu tysiąc kontakionów; pod jego imieniem zachowało się około osiemdziesięciu, z których około sześćdziesięciu uważa się za autentyczne. Kościół prawosławny czci go jako świętego.

Kontakion to kazanie w pieśni. Otwiera go krótkie preludium (προοίμιον) z własną melodią, po czym rozwija się w osiemnaście do dwudziestu czterech długich strof zwanych οἶκοι (domy), zbudowanych według tego samego schematu metrycznego i kończących się tym samym refrenem, który powtarzali wierni. Pierwsze litery strof tworzą akrostych, często «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ» (pokornego Romana). Wiersz nie jest klasyczny: jest toniczny, oparty na akcentach mówionej greki tamtych czasów, a językiem jest przejrzysta greka Biblii i liturgii, pełna dialogów i dramatycznych zwrotów.

Tematami Romana są święta roku liturgicznego i opowieści biblijne, ale opowiada je jako dramat. W kontakionie na Boże Narodzenie Dziewica rozmawia z mędrcami; w tym o Maryi pod Krzyżem spiera się z synem, który tłumaczy jej, dlaczego musi umrzeć; Judasz, Piotr, syn marnotrawny, Łazarz, dziesięć panien i trzech młodzieńców w piecu mają każdy własny poemat, każdy małe przedstawienie na kilka głosów. Preludium kontakionu na Boże Narodzenie, Ἡ Παρθένος σήμερον, stało się i pozostaje hymnem prawosławnego Bożego Narodzenia, a przypisuje mu się też krótki hymn «Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις;» (Duszo moja, duszo moja, powstań, czemu śpisz?), śpiewany w Wielkim Poście wraz z Wielkim Kanonem. Czy napisał także Hymn Akatystowy, «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ», jest sporne, i wielu badaczy uważa, że nie. W VIII wieku kanon wyparł kontakion z liturgii i w użyciu pozostały jedynie preludia i pierwsze strofy jego poematów; pełne teksty badacze odzyskali z rękopisów w czasach nowożytnych.

Każdy Grek, który idzie do cerkwi w Boże Narodzenie, słyszy Romana: «Ἡ Παρθένος σήμερον» śpiewa się 25 grudnia i transmituje w radiu i telewizji, a jego ostatni wers, «παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός» (nowe Dziecię, Bóg przedwieczny), jest znany jak kolęda. Kościół prawosławny obchodzi jego wspomnienie 1 października, razem ze świętem Opieki Bogurodzicy, a śpiewacy cerkiewni (ψάλτες) uważają go za swojego patrona; szkoły muzyki bizantyjskiej i chóry w całej Grecji i na Cyprze noszą jego imię. Fragmenty jego hymnów znajdują się w licealnej antologii literatury nowogreckiej, której pierwsze strony są bizantyjskie. Uczący się może posłuchać nagrania kontakionu bożonarodzeniowego i śledzić grecki tekst, zaskakująco bliski współczesnemu językowi, albo przeczytać hymn na Boże Narodzenie w wydaniu dwujęzycznym.

• Ukrywał swój podpis w poematach: pierwsze litery strof często tworzą «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ», „pokornego Romana”.
• Z tysiąca kontakionów, które przypisuje mu tradycja, zachowało się tylko około osiemdziesięciu, a jego pełne poematy były nieznane większości czytelników, dopóki badacze nie wydrukowali ich z rękopisów w czasach nowożytnych.
• Według legendy nie umiał śpiewać, dopóki Bogurodzica nie kazała mu we śnie w Wigilię połknąć zwoju.
• Jego święto, 1 października, przypada razem ze świętem Opieki Theotokos, jednym z najpopularniejszych świąt w Grecji.