Ξένια Καλογεροπούλου

Η Ξένια Καλογεροπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα στις 12 Σεπτεμβρίου 1936, κόρη της ζωγράφου Ίρας Οικονομίδου και του Αδαμάντιου Καλογερόπουλου, και μεγάλωσε στο Παλαιό Ψυχικό. Έμαθε να διαβάζει στα γαλλικά πριν πάει σχολείο, και ως μαθήτρια έγραφε ήδη θεατρικά έργα και τα έπαιζε με φίλες της. Ήθελε να σπουδάσει στο Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, όμως η οικογένειά της αποφάσισε αλλιώς, και στα δεκαοκτώ της πήγε στο Λονδίνο για να σπουδάσει στη Βασιλική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης (RADA). Πρωτοεμφανίστηκε στη σκηνή το 1956 με γαλλικό θίασο, στον «Γιατρό με το ζόρι» του Μολιέρου.

Πίσω στην Ελλάδα, έκανε το κινηματογραφικό της ντεμπούτο το 1958 με την ταινία «Η κυρά μας η μαμή». Ο ρόλος της στο «Γάμος αλά ελληνικά» (1964) της χάρισε το βραβείο πρώτου γυναικείου ρόλου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Συνολικά έπαιξε σε περισσότερες από πενήντα ταινίες και περισσότερα από πενήντα θεατρικά έργα· πολύ αργότερα εμφανίστηκε στο «Before Midnight» (Πριν τα μεσάνυχτα, 2013) του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ, που γυρίστηκε στην Ελλάδα.

Το 1972, επί δικτατορίας, ξεκίνησε μια παιδική σκηνή μαζί με τον ηθοποιό Γιάννη Φέρτη, την οποία συνέχισε με το δικό της όνομα από το 1975. Το 1984 αγόρασε έναν παλιό κινηματογράφο και άνοιξε το Θέατρο Πόρτα. Από το 1983 έως το 2001 ήταν πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου της ASSITEJ, της διεθνούς ένωσης θεάτρου για παιδιά και νέους. Το 2022 το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και το Πανεπιστήμιο Αθηνών την αναγόρευσαν επίτιμη διδάκτορα.

Η Καλογεροπούλου ξεκίνησε μεταφράζοντας και σκηνοθετώντας ξένα έργα για παιδιά, αρκετά από αυτά από το Θέατρο Grips του Βερολίνου, που αντιμετώπιζε τους μικρούς θεατές ως σκεπτόμενους ανθρώπους ικανούς να αμφισβητήσουν τον κόσμο των μεγάλων. Συνολικά έχει μεταφράσει περίπου τριάντα έργα, ανάμεσά τους τον «Πινόκιο», τον «Παπουτσωμένο γάτο» και τον «Γλάρο» του Τσέχοφ. Η δική της συγγραφική πορεία ξεκίνησε με τον «Οδυσσεβάχ», που ολοκληρώθηκε το 1981 και ανέβηκε στην Πόρτα το 1988 με μουσική του Διονύση Σαββόπουλου. Ο ήρωάς του, μισός Οδυσσέας και μισός Σεβάχ, ταξιδεύει προς την Ιθαγδάτη, έναν τόπο που το όνομά του συγχωνεύει την Ιθάκη και τη Βαγδάτη, και συναντά μορφές από την «Οδύσσεια», τις «Χίλιες και μία νύχτες» και λιγότερο γνωστά παραμύθια. Το έργο έχει μεταφραστεί σε οκτώ γλώσσες. Η ίδια έχει πει ότι ένα έργο για παιδιά χρειάζεται ένα επίπεδο που το πιάνουν αμέσως και, πίσω του, μυστικά που διαισθάνονται.

Η «Ελίζα» (1989), πολύ ελεύθερη διασκευή του «The Fair Maid of the West» (Η ωραία κόρη της Δύσης) του Τόμας Χέιγουντ, ακολουθεί ένα απλό κορίτσι που ναυλώνει καράβι με τρεις φίλους κι έναν παπαγάλο για να βρει τον αγαπημένο της. Από το 1992 συνεργάστηκε στενά με τον σκηνοθέτη Θωμά Μοσχόπουλο, γράφοντας μαζί του έργα όπως η «Οικογένεια Νώε» (1996). «Το Σκλαβί» (2000), βασισμένο σε παραμύθι της Σύμης, τιμήθηκε με το βραβείο δραματουργίας «Κάρολος Κουν» το 2001. Με το «Έλα, Έλα» (2009) έφερε στην Ελλάδα το θέατρο για βρέφη, γράφοντας, συνσκηνοθετώντας και ερμηνεύοντας η ίδια την παράσταση.

Το Θέατρο Πόρτα παραμένει ενεργό: ο Θωμάς Μοσχόπουλος είναι καλλιτεχνικός διευθυντής του από το 2014, με την Καλογεροπούλου πρόεδρο, και η «Ελίζα» επέστρεψε στη σκηνή τη σεζόν 2025–26 σε δική του νέα εκδοχή. Το Εργαστήρι Θεάτρου Ξένια Καλογεροπούλου, που ιδρύθηκε το 2004 με τη θεατρολόγο και εκπαιδευτικό θεάτρου Πέγκυ Στεφανίδου, οργανώνει θεατρικά μαθήματα για παιδιά, εφήβους και εκπαιδευτικούς. Στα πεζά της περιλαμβάνεται το «Γράμμα στον Κωστή», αυτοβιογραφικό βιβλίο από τις εκδόσεις Πατάκη. Για μια άσκηση Γ2, πάρτε τον τίτλο «Οδυσσεβάχ» και τον προορισμό «Ιθαγδάτη», χωρίστε κάθε όνομα στις δύο πηγές του και εξηγήστε στα ελληνικά τι υπαινίσσεται η σύμφυρση για την πατρίδα και την περιπέτεια. Έπειτα επινοήστε ένα συμφυρμένο τοπωνύμιο για ένα φανταστικό ταξίδι και γράψτε έναν σύντομο διάλογο: «Πού πηγαίνεις;» — «Πηγαίνω στην…». Οι προτάσεις αυτές είναι δικό μας υλικό εξάσκησης, όχι λόγια από το έργο.

• Έμαθε να διαβάζει στα γαλλικά πριν αρχίσει το σχολείο.
• Στην πρώτη της παράσταση για παιδιά, τον «Πινόκιο», ζητήθηκε από τους μικρούς θεατές να κλείσουν τα μάτια, και οι ηθοποιοί ξέχασαν να τους πουν να τα ανοίξουν.
• Με μια κληρονομιά από τον πατέρα της αγόρασε φτηνά έναν παλιό κινηματογράφο, που έγινε το Θέατρο Πόρτα.
• Ο «Οδυσσεβάχ» έχει μεταφραστεί σε οκτώ γλώσσες.