Πολύκλειτος

Ο Πολύκλειτος, γνωστός στις λατινικές γραφές ως Polyclitus ή Polycletus, δούλεψε τον χαλκό στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ., περίπου ανάμεσα στο 450 και το 420 π.Χ. Ο Πλάτων και ο Παυσανίας τον ονομάζουν Αργείο. Λατίνοι συγγραφείς, όπως ο Πλίνιος και ο Κικέρων, τον λένε Σικυώνιο, χαρακτηρισμό που οι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν συνήθως σύγχυση. Διηύθυνε αργείτικο εργαστήριο, οι μαθητές και οι διάδοχοι του οποίου μετέφεραν τις μεθόδους του στον 4ο αιώνα π.Χ. Πρέπει να διακρίνεται από τον Πολύκλειτο τον Νεότερο, μεταγενέστερο καλλιτέχνη της ίδιας παράδοσης, στον οποίο οι σύγχρονοι μελετητές αποδίδουν συνήθως το θέατρο της Επιδαύρου που ο Παυσανίας αναφέρει ως έργο «του Πολυκλείτου».

Σχεδόν τίποτα προσωπικό δεν έχει καταγραφεί γι’ αυτόν. Η πορεία του ανασυντίθεται από τα έργα και από μαρτυρίες γραμμένες πολύ αργότερα. Κανένα πρωτότυπο χάλκινο έργο του δεν είναι γνωστό ότι σώζεται, γι’ αυτό τα αγάλματά του μελετώνται μέσα από ρωμαϊκά και ύστερα ελληνιστικά μαρμάρινα αντίγραφα, ενεπίγραφα βάθρα και περιγραφές συγγραφέων όπως ο Παυσανίας, ο Πλίνιος και ο Γαληνός. Στην Ολυμπία οι ανασκαφείς βρήκαν ενεπίγραφο βάθρο για άγαλμα του νεαρού νικητή Κυνίσκου από τη Μαντίνεια, το οποίο οι μελετητές συνδέουν με τον τύπο του «Αθλητή Westmacott» στο Βρετανικό Μουσείο· η σύνδεση είναι πιθανή, όχι βέβαιη. Όταν ο παλιός ναός της Ήρας κοντά στο Άργος κάηκε το 423 π.Χ., ο Πολύκλειτος έφτιαξε το νέο καθιστό λατρευτικό άγαλμα από χρυσό και ελεφαντόδοντο, σύμφωνα με τον Παυσανία.

Ο «Κανών» ήταν γραπτό σύγγραμμα, σήμερα χαμένο. Ο τίτλος σημαίνει χάρακα μέτρησης ή πρότυπο. Ο Γαληνός, που έγραφε τον 2ο αιώνα μ.Χ., μεταφέρει την άποψη ότι η ομορφιά βρίσκεται στη συμμετρία των μερών: του δακτύλου προς το δάκτυλο, των δακτύλων προς το χέρι και ούτω καθεξής ως το σύνολο του σώματος, όπως είναι γραμμένο στον Κανόνα του Πολυκλείτου. Αναφέρει επίσης ένα επαινεμένο άγαλμα που λεγόταν και αυτό «Κανών». Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν διασώζουν τους ίδιους τους αριθμούς, και οι σύγχρονες ανασυνθέσεις του συστήματος παραμένουν υποθέσεις. Αν το άγαλμα που λεγόταν «Κανών» είναι ο Δορυφόρος, το δέχεται η παράδοση, αλλά συζητείται.

Ο Δορυφόρος και ο Διαδούμενος (ένας νέος που δένει την ταινία του νικητή γύρω από το κεφάλι του, πιθανότατα γύρω στο 430 π.Χ.) δείχνουν τη στάση που συνδέεται περισσότερο μαζί του. Η μορφή στηρίζει το βάρος της στο ένα πόδι, ενώ το άλλο είναι χαλαρό, και ο θώρακας με τη λεκάνη γέρνουν προς αντίθετες κατευθύνσεις· το Μητροπολιτικό Μουσείο χαρακτηρίζει αυτή την υπολογισμένη στάση καθιερωμένη φόρμουλα, που απαντά σχεδόν σε όλα τα έργα που του αποδίδονται. Ο Πλίνιος αναφέρει ότι ο Πολύκλειτος κέρδισε διαγωνισμό γλυπτών για μια Αμαζόνα στην Έφεσο, αν και ποιος σωζόμενος τύπος Αμαζόνας αντιγράφει το άγαλμά του αμφισβητείται ακόμη. Ο Παυσανίας περιγράφει την Ήρα του στο Άργος: καθιστή, με στεφάνι όπου εικονίζονται Χάριτες και Ώρες, με ρόδι και σκήπτρο που καταλήγει σε κούκο.

Στην Ελλάδα, ο υπερφυσικού μεγέθους Διαδούμενος που βρέθηκε στη Δήλο, μαρμάρινο αντίγραφο του 100 π.Χ. περίπου, εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας· τα ερείπια του Αργείου Ηραίου βρίσκονται κοντά στο Άργος. Δοκιμάστε την άσκηση με τον Διαδούμενο του Μητροπολιτικού Μουσείου, του οποίου η φωτογραφία είναι κοινό κτήμα. Το κεφάλι, τα χέρια, οι κνήμες και ο κορμός του δέντρου είναι αρχαία· το υπόλοιπο είναι εκμαγείο από το αντίγραφο της Δήλου. Περιγράψτε το με τρεις ελληνικές προτάσεις: «Στηρίζεται στο δεξί πόδι», «Το αριστερό πόδι μένει χαλαρό», «Σηκώνει τα χέρια για να δέσει την ταινία». Έπειτα προσθέστε μια τέταρτη πρόταση που να λέει ότι αυτό που βλέπετε είναι αντίγραφο, όχι το χαμένο χάλκινο πρωτότυπο.

• Οι αρχαίοι συγγραφείς διαφωνούσαν για την πατρίδα του: ο Πλάτων και ο Παυσανίας τον λένε Αργείο, ο Πλίνιος Σικυώνιο.
• Ο Γαληνός αναφέρει ένα επαινεμένο άγαλμα που λεγόταν και αυτό «Κανών», όπως το σύγγραμμα.
• Ο Διαδούμενος του Μητροπολιτικού Μουσείου συνδυάζει αρχαία μαρμάρινα μέρη με εκμαγείο του αντιγράφου της Δήλου που βρίσκεται στην Αθήνα.
• Ο Πλούταρχος μεταφέρει τη φράση του ότι το έργο είναι δυσκολότερο όταν ο πηλός φτάσει στο νύχι· η ακριβής σημασία της συζητείται.