Γιώργος Ιωάννου

Ο Ιωάννου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 20 Νοεμβρίου 1927 σε φτωχή οικογένεια προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, που είχε εγκατασταθεί στην πόλη μετά την ανταλλαγή πληθυσμών της δεκαετίας του 1920. Μεγάλωσε στις λαϊκές συνοικίες γύρω από τον σιδηροδρομικό σταθμό, έναν κόσμο προσφύγων, μικρεμπόρων και, ως το 1943, Εβραίων γειτόνων. Έφηβος έζησε τη γερμανική Κατοχή και είδε τον εκτοπισμό των Εβραίων της πόλης στα στρατόπεδα θανάτου, μια εμπειρία που θα επέστρεφε ξανά και ξανά στο έργο του.

Σπούδασε ιστορία και αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και έγινε φιλόλογος, διδάσκοντας στη μέση εκπαίδευση το μεγαλύτερο μέρος του επαγγελματικού του βίου. Ξεκίνησε ως ποιητής, με τα Ηλιοτρόπια (1954) και Τα χίλια δέντρα (1963), πριν βρει την αληθινή του φωνή στον πεζό λόγο με το Για ένα φιλότιμο (1964).

Δίδαξε στην Αθήνα και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, καθώς και για δύο χρόνια από το 1962 στο ελληνικό σχολείο της Βεγγάζης στη Λιβύη. Εγκατεστημένος στην Αθήνα, έγινε κεντρική μορφή της λογοτεχνικής ζωής της τη δεκαετία του 1970, και το 1979 τιμήθηκε με το Πρώτο Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για Το δικό μας αίμα. Υπήρξε επίσης παθιασμένος μελετητής του λαϊκού πολιτισμού: επιμελήθηκε συλλογές δημοτικών τραγουδιών και παραμυθιών και εξέδωσε τα κείμενα του θεάτρου σκιών του Καραγκιόζη σε τρεις τόμους (1971–1972). Πέθανε στην Αθήνα στις 16 Φεβρουαρίου 1985, σε ηλικία 57 ετών, λίγο μετά την έκδοση της Πρωτεύουσας των προσφύγων, του τελευταίου του πορτρέτου της πόλης του.

Η χαρακτηριστική φόρμα του Ιωάννου είναι το «πεζογράφημα», ένα σύντομο πεζό κείμενο λίγων σελίδων, γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, που κινείται ελεύθερα ανάμεσα στο ανέκδοτο, τη μνήμη, την εξομολόγηση και το δοκίμιο. Ο αφηγητής περπατά στη Θεσσαλονίκη, θυμάται μια παιδική σκηνή, παρατηρεί έναν άγνωστο σε καφενείο ή σε τρένο, και σιγά σιγά αποκαλύπτει μια μοναξιά, έναν πόθο, ένα αίσθημα ενοχής. Ο τόνος είναι απλός και κουβεντιαστός, όμως κάθε λέξη είναι ζυγισμένη, και κάτω από την ήρεμη επιφάνεια κυλά ένα υπόγειο ρεύμα ειρωνείας.

Οι συλλογές του Για ένα φιλότιμο (1964), Η σαρκοφάγος (1971), Η μόνη κληρονομιά (1974) και Το δικό μας αίμα (1978) συνθέτουν έναν ηθικό χάρτη της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης: τις προσφυγογειτονιές με την πεισματική τους περηφάνια, την Κατοχή και την πείνα της, την εξαφανισμένη εβραϊκή κοινότητα, την καταπιεσμένη αισθησιακότητα μιας επαρχιακής πόλης, την υποκρισία της καθωσπρέπει κοινωνίας. Έγραψε, διακριτικά αλλά αναμφίβολα, για τον ανδρικό πόθο, και με σπάνια ειλικρίνεια για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, σε μια εποχή που λίγοι Έλληνες συγγραφείς άγγιζαν το θέμα. Στην Πρωτεύουσα των προσφύγων (1984) στράφηκε στην ίδια την πόλη, στους δρόμους και τα κτίριά της, υπερασπιζόμενος τη μνήμη της απέναντι στις μπουλντόζες του εκσυγχρονισμού.

Ο Ιωάννου είναι μόνιμη παρουσία στα σχολικά ανθολόγια, και πολλοί Έλληνες τον διαβάζουν πρώτη φορά στο λύκειο· τα κείμενά του είναι αρκετά σύντομα ώστε να διαβάζονται μονορούφι, ιδανικά για τον μαθητή του επιπέδου C2. Περπατήστε γύρω από τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό και τη συνοικία του Βαρδάρη στη Θεσσαλονίκη με την Πρωτεύουσα των προσφύγων στο χέρι, και θα δείτε την πόλη με τα δικά του μάτια. Οι κριτικοί τον τοποθετούν, μαζί με τον Μανόλη Αναγνωστάκη, στην καρδιά της ενδοσκοπικής και αστικής «σχολής της Θεσσαλονίκης» της μεταπολεμικής γραφής. Τα βιβλία του κυκλοφορούν ακόμη, και οι εκδόσεις του των κειμένων του Καραγκιόζη χρησιμοποιούνται ακόμη από όσους μελετούν το θέατρο σκιών. Η σελίδα του ιστότοπου για τον Αναγνωστάκη συμπληρώνει το πορτρέτο της λογοτεχνικής Θεσσαλονίκης.

• Πολλά από τα πεζογραφήματά του έχουν έκταση μόλις δύο ή τριών σελίδων.
• Ξεκίνησε ως ποιητής πριν στραφεί στον σύντομο πεζό λόγο που τον έκανε γνωστό.
• Ήταν από τους πρώτους Έλληνες συγγραφείς που έγραψαν για τον εκτοπισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, τον οποίο έζησε ως έφηβος.
• Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Σορολόπης· έγραφε ως Γιώργος Ιωάννου.