Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος

Ο Παπαρρηγόπουλος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1815, γιος του Δημητρίου Παπαρρηγόπουλου, τραπεζίτη με καταγωγή από τη Βυτίνα της Αρκαδίας. Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, οι οθωμανικές αρχές προχώρησαν σε αντίποινα κατά των Ελλήνων της Πόλης, και ο πατέρας του ήταν ανάμεσα στους νεκρούς. Η οικογένεια διέφυγε στην Οδησσό, στη Μαύρη Θάλασσα, όπου το αγόρι σπούδασε στο Λύκειο Ρισελιέ και έμαθε ρωσικά και γαλλικά. Το 1830, καθώς γεννιόταν το νέο ελληνικό κράτος, εγκαταστάθηκαν στο Ναύπλιο, την πρώτη του πρωτεύουσα.

Ξεκίνησε ως δημόσιος υπάλληλος στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, αλλά το 1845 έχασε τη θέση του επειδή ήταν ετερόχθων, Έλληνας γεννημένος έξω από τα σύνορα του βασιλείου, σε μια εποχή που οι «αυτόχθονες» Έλληνες των ελεύθερων περιοχών έβλεπαν με δυσπιστία τους νεοφερμένους από την Κωνσταντινούπολη και αλλού. Το επεισόδιο τον σημάδεψε: όλο το έργο της ζωής του θα υποστήριζε ότι το ελληνικό έθνος ήταν πολύ μεγαλύτερο από το μικρό βασίλειο. Στράφηκε στη διδασκαλία και στην ιστορία, και το 1851 έγινε καθηγητής της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου δίδαξε επί τέσσερις δεκαετίες και εξελέγη πρύτανης το 1872. Δημοσίευσε σχολικά εγχειρίδια, ιστορικές μελέτες και άρθρα σε εφημερίδες, και από το 1860 και έπειτα τους τόμους της μεγάλης του ιστορίας. Πέθανε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1891, τιμημένος ως ο άνθρωπος που είχε δώσει στους Έλληνες το παρελθόν τους.

Αφετηρία του έργου του ήταν μια πρόκληση. Τη δεκαετία του 1830 ο Γερμανός ιστορικός Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράυερ είχε υποστηρίξει ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν εξαφανιστεί τον Μεσαίωνα και ότι οι νεότεροι Έλληνες ήταν κυρίως σλαβικής και αλβανικής καταγωγής. Ο Παπαρρηγόπουλος απάντησε ήδη το 1843 με μια μελέτη για τις σλαβικές εγκαταστάσεις στην Πελοπόννησο, και αφιέρωσε την υπόλοιπη ζωή του στη συγκρότηση μιας ευρύτερης απάντησης.

Η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, που εκδόθηκε σε πέντε τόμους μεταξύ 1860 και 1874, χωρίζει την ελληνική ιστορία σε τρεις μεγάλες περιόδους, αρχαία, μεσαιωνική και νέα, και επιμένει ότι αποτελούν ενότητα: το ίδιο έθνος, η ίδια γλώσσα, ένας συνεχής πολιτισμός. Η πιο τολμηρή του κίνηση αφορούσε το Βυζάντιο. Οι δυτικοί συγγραφείς του Διαφωτισμού, και Έλληνες όπως ο Κοραής που τους ακολούθησαν, έβλεπαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ως σκοτεινή εποχή δεισιδαιμονίας και παρακμής· ο Παπαρρηγόπουλος την έκανε μεσαιωνική φάση του ελληνισμού, τη γέφυρα που μετέφερε την ελληνική γλώσσα και τον ορθόδοξο χριστιανισμό από τον Περικλή ως το 1821. Το ύφος του είναι ευρύ και πατριωτικό, και έγραφε με έναν σκοπό: να δώσει στο έθνος ένα παρελθόν που θα δικαίωνε το μέλλον του, μαζί και την ελπίδα να ενωθούν όλοι οι Έλληνες σε ένα κράτος, τη Μεγάλη Ιδέα. Δημοσίευσε επίσης μια γαλλική σύνοψη, την Histoire de la civilisation hellénique (1878), για να υποστηρίξει τη θέση του στην Ευρώπη.

Επί γενιές η σχολική ιστορία του έθνους στην Ελλάδα ακολουθούσε το σχήμα που χάραξε ο Παπαρρηγόπουλος: αρχαία, βυζαντινή, νέα, ένας λαός σε όλη τη διαδρομή. Μεταγενέστεροι ιστορικοί αμφισβήτησαν τον ρομαντικό του εθνικισμό και τόνισαν τις τομές και τους πολλούς λαούς της ελληνικής ιστορίας, όμως η ιδέα της συνέχειας και η αποκατάσταση του Βυζαντίου παραμένουν μέρος του τρόπου με τον οποίο οι περισσότεροι Έλληνες βλέπουν τον εαυτό τους. Οδοί Παπαρρηγοπούλου υπάρχουν στην Αθήνα και σε πολλές άλλες πόλεις, και μεταγενέστερες εκδόσεις της Ιστορίας του, συμπληρωμένες και σχολιασμένες από άλλους μελετητές, κυκλοφορούν ακόμη. Μια καλή ιδέα: ξεφυλλίστε ένα ελληνικό σχολικό βιβλίο ιστορίας και προσέξτε πώς χωρίζεται σε περιόδους· έπειτα ρωτήστε έναν Έλληνα φίλο αν το Βυζάντιο είναι «δική μας» ιστορία. Η απάντηση συνήθως θα είναι ναι, και αυτή είναι η κληρονομιά του.

• Ο πατέρας του σκοτώθηκε στην Κωνσταντινούπολη στα αντίποινα που ακολούθησαν την έκρηξη της Επανάστασης το 1821.
• Το 1845 απολύθηκε από την ελληνική δημόσια υπηρεσία επειδή είχε γεννηθεί έξω από το βασίλειο.
• Έγραψε ως ευθεία απάντηση στον Φαλμεράυερ, που ισχυριζόταν ότι οι νεότεροι Έλληνες δεν κατάγονταν από τους αρχαίους.
• Έκανε το Βυζάντιο, που οι δυτικοί ιστορικοί περιφρονούσαν επί μακρόν, κεντρικό κρίκο της ελληνικής εθνικής ιστορίας.