Η ζωή
Ο Βακχυλίδης γεννήθηκε στην Ιουλίδα, την κύρια πόλη της Κέας, του νησιού που οι αρχαίοι συγγραφείς ονόμαζαν Κέω. Ο γεωγράφος Στράβων αναφέρει ότι από την Ιουλίδα κατάγονταν ο ποιητής Σιμωνίδης και ο ανιψιός του Βακχυλίδης. Η μεταγενέστερη παράδοση θέλει τη μητέρα του ποιητή μικρότερη αδελφή του Σιμωνίδη και αναφέρει έναν συνονόματο παππού του που ήταν αθλητής. Οι χρονολογίες του είναι αβέβαιες. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας δίνει περίπου 510–450 π.Χ., ενώ αρχαίοι χρονογράφοι υπονοούν ότι ίσως ζούσε ακόμη γύρω στο 431–428 π.Χ. Βέβαιη είναι η περίοδος του καλύτερα τεκμηριωμένου έργου του, οι δεκαετίες του 470 και του 460 π.Χ.
Όπως ο θείος του, ο Βακχυλίδης έγραφε για προστάτες σε όλο τον ελληνικό κόσμο. Οι σωζόμενες ωδές του γράφτηκαν για νικητές και γιορτές που συνδέονται με την Κέα, την Αίγινα, την Αθήνα, τη Θεσσαλία, το Μεταπόντιο της Κάτω Ιταλίας και τις Συρακούσες. Ο πιο σημαντικός προστάτης του ήταν ο Ιέρων, ηγεμόνας των Συρακουσών στη Σικελία. Το 476 π.Χ. έστειλε στον Ιέρωνα ωδή για τη νίκη του αλόγου του Φερένικου στην Ολυμπία, και το 468 π.Χ. γιόρτασε την ολυμπιακή νίκη του Ιέρωνα στην αρματοδρομία, για την οποία δεν γνωρίζουμε ποίημα του Πινδάρου. Οι αρχαίοι αναγνώστες συνέκριναν συχνά τους δύο ποιητές.
Ο Πλούταρχος, στο δοκίμιο «Περί φυγής», κατατάσσει τον ποιητή Βακχυλίδη ανάμεσα στους συγγραφείς που δημιούργησαν έργο ενώ ήταν εξόριστοι και τον τοποθετεί στην Πελοπόννησο. Η αιτία και η χρονολογία της εξορίας είναι άγνωστες.
Το έργο
Οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι οργάνωσαν τα ποιήματα του Βακχυλίδη σε εννέα βιβλία, αλλά στον Μεσαίωνα είχαν διασωθεί μόνο παραθέματα σε άλλους συγγραφείς. Το 1896 το Βρετανικό Μουσείο απέκτησε τα λείψανα παπυρικών κυλίνδρων από την Αίγυπτο, που αντιγράφηκαν τον 2ο αιώνα μ.Χ. και σήμερα είναι ο Πάπυρος 733 της Βρετανικής Βιβλιοθήκης. Ο Φρέντερικ Κένιον τους δημοσίευσε το 1897. Διασώζουν περίπου είκοσι ποιήματα, με περισσότερους από χίλιους ακέραιους ή σχεδόν ακέραιους στίχους: επινίκους και διθυράμβους, τραγούδια για χορούς σε γιορτές.
Οι επίνικοι ακολουθούν το σχήμα που χρησιμοποιούσε και ο Πίνδαρος: έπαινος του νικητή, μύθος και στοχασμός για την ανθρώπινη τύχη. Στον Βακχυλίδη ο μύθος συχνά βρίσκεται στο κέντρο και αφηγείται με ζωντάνια. Η 5η ωδή στέλνει τον Ηρακλή στον Κάτω Κόσμο, όπου συναντά τη σκιά του Μελέαγρου. Η 3η ωδή διηγείται πώς ο Λυδός βασιλιάς Κροίσος ανέβηκε σε πυρά όταν έπεσαν οι Σάρδεις και τον έσωσε ο Απόλλωνας· στο τέλος ο ποιητής αποκαλεί τον εαυτό του μελίγλωσσο αηδόνι της Κέας.
Οι διθύραμβοι δείχνουν το δραματικό του χάρισμα. Στη 17η ωδή, «Ἠίθεοι ἢ Θησεύς» (Οι νέοι Αθηναίοι ή Θησέας), ο Θησέας βουτά από το πλοίο του Μίνωα και τον υποδέχεται η Αμφιτρίτη στα δώματα του Ποσειδώνα. Η 18η ωδή, «Θησεύς» (Θησέας), είναι ολόκληρη διάλογος: ένας χορός ρωτά τον βασιλιά Αιγέα, που απαντά ότι ένας κήρυκας ήρθε πεζός από τον Ισθμό με ειδήσεις για έναν άγνωστο νέο ήρωα. Η γλώσσα του είναι λογοτεχνική χορική ελληνική με δωρική απόχρωση, αν και χρησιμοποιεί λιγότερους δωρικούς τύπους από τους περισσότερους χορικούς ποιητές.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Από το 1896 είναι πολύ πιο εύκολο να γνωρίσει κανείς τον Βακχυλίδη: ο Πάπυρος 733 φυλάσσεται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη και το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας προσφέρει διαδικτυακά τους επινίκους και τους διθυράμβους του με νεοελληνικές μεταφράσεις. Η Ιουλίδα παραμένει η κύρια πόλη της Κέας. Δοκιμάστε το εξής: διαβάστε τους δύο στίχους της 18ης ωδής και τη δική μας νεοελληνική απόδοση. Συγκρίνετε το κᾶρυξ με το κήρυκας και προσέξτε το μακρό άλφα εκεί όπου τα νέα ελληνικά έχουν ήτα. Έπειτα γράψτε πέντε προτάσεις για μια άφιξη σε νέο τόπο, με τα έφτασα και με υποδέχτηκαν, για παράδειγμα «Έφτασα στην Κέα με το πλοίο και με υποδέχτηκαν φίλοι στο λιμάνι». Το επίπεδο Γ2 αφορά αυτή τη διασκευασμένη δραστηριότητα, όχι την αυτόνομη ανάγνωση του αρχαίου πρωτοτύπου.
Το ξέρατε;
- Ο Στράβων αναφέρει τον Βακχυλίδη ως ανιψιό του Σιμωνίδη, και οι δύο κατάγονταν από την Ιουλίδα της Κέας.
- Στο τέλος της 3ης ωδής ο ποιητής αποκαλεί τον εαυτό του αηδόνι της Κέας.
- Ο πάπυρος που μας επέστρεψε τα ποιήματά του αντιγράφηκε περίπου έξι αιώνες μετά την εποχή του.
- Η 18η ωδή είναι γραμμένη ολόκληρη ως διάλογος ανάμεσα σε έναν χορό και τον βασιλιά Αιγέα.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Επίνικος 5 — Ἱέρωνι Συρακοσίῳ κέλητι | Ωδή 5 — για το άλογο του Ιέρωνα στην Ολυμπία | 476 BC |
| Επίνικος 3 — Ἱέρωνι Συρακοσίῳ ἵπποις Ὀλύμπια | Ωδή 3 — για τη νίκη του Ιέρωνα στην αρματοδρομία της Ολυμπίας | 468 BC |
| Διθύραμβος 17 — Ἠίθεοι ἢ Θησεύς | Ωδή 17 — Οι νέοι Αθηναίοι ή Θησέας (διθύραμβος) | ? |
| Διθύραμβος 18 — Θησεύς | Ωδή 18 — Θησέας (διθύραμβος σε διάλογο) | ? |
Μια φράση που μένει
Νέον ἦλθεν δολιχὰν ἀμείψας κᾶρυξ ποσὶν Ἰσθμίαν κέλευθον·
Στα σημερινά ελληνικάΜόλις έφτασε ένας κήρυκας· διέσχισε πεζός τον μακρύ δρόμο από τον Ισθμό.
Néon ē̂lthen dolichàn ameípsas kâryx posìn Isthmían kéleuthon
