Γιάννης Ψυχάρης

Ο Ψυχάρης γεννήθηκε στην Οδησσό στις 15 Μαΐου 1854 σε μια εύπορη οικογένεια χιώτικης καταγωγής· μετά τον πρόωρο θάνατο της μητέρας του μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη και έπειτα στη Μασσαλία και στο Παρίσι, έτσι ώστε η γλώσσα της σχολικής του μόρφωσης ήταν τα γαλλικά και όχι τα ελληνικά. Σπούδασε κλασική και μεσαιωνική φιλολογία στο Παρίσι και στη Γερμανία, εντάχθηκε στην Πρακτική Σχολή Ανωτάτων Σπουδών το 1885 και το 1904 διαδέχτηκε τον Αιμίλιο Λεγκράν στην έδρα της νέας ελληνικής στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών, την οποία κράτησε ως το 1928. Το 1882 παντρεύτηκε τη Νοεμί Ρενάν, κόρη του ιστορικού Ερνέστου Ρενάν· ο γιος τους Ερνέστος Ψισαρί έγινε γνωστός Γάλλος συγγραφέας και σκοτώθηκε τις πρώτες εβδομάδες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 1886 έκανε το ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, τη Χίο και την Αθήνα που έγινε Το ταξίδι μου (1888). Το βιβλίο μετέτρεψε έναν Παριζιάνο πανεπιστημιακό σε αρχηγό ενός κινήματος σε μια χώρα όπου δεν είχε ζήσει ποτέ: νέοι συγγραφείς συσπειρώθηκαν γύρω του, ανάμεσά τους ο Κωστής Παλαμάς, ενώ το αθηναϊκό κατεστημένο και το πανεπιστήμιο τον αντιμετώπιζαν ως προδότη που ήθελε να χυδαΐσει την ιερή γλώσσα. Επί σαράντα χρόνια συνέχισε τον αγώνα από το Παρίσι με άρθρα, ανοιχτές επιστολές, γραμματικές και μυθιστορήματα, επισκεπτόμενος την Ελλάδα μόνο περιστασιακά.

Ήταν μαχητικός ως την αδιαλλαξία και τελικά τα χάλασε με τους περισσότερους συμμάχους του, και με τον Παλαμά, για λεπτομέρειες του συστήματός του. Πέθανε στο Παρίσι στις 29 Σεπτεμβρίου 1929 και, κατά την επιθυμία του, τάφηκε στη Χίο, το νησί των προγόνων του, στο χώμα της γλώσσας για την οποία είχε αγωνιστεί.

Πρώτα ήρθε ο επιστήμονας. Τα Δοκίμια ιστορικής γραμματικής της νέας ελληνικής (1886–89) του Ψυχάρη και οι πολυάριθμες μελέτες του έδειξαν ότι η ομιλούμενη ελληνική του δέκατου ένατου αιώνα δεν ήταν φθορά της αρχαίας γλώσσας αλλά η φυσική της συνέχεια, με δικούς της νόμους, και επομένως εξίσου άξια να γράφεται όσο τα γαλλικά ή τα ιταλικά. Από αυτό το συμπέρασμα προέκυψε το μανιφέστο. Το ταξίδι μου (1888) είναι ταυτόχρονα ταξιδιωτικό βιβλίο και λίβελος: γραμμένο εξ ολοκλήρου στη δημοτική, υποστηρίζει ότι ένα έθνος έχει μόνο μία γλώσσα, αυτήν που μιλά ο λαός του, ότι η καθαρεύουσα είναι ένα προσωπείο που κρατά τους Έλληνες μισοαγράμματους, και ότι «γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο», ώστε ο αγώνας για την εθνική γλώσσα είναι αγώνας για το έθνος.

Για να αποδείξει ότι η δημοτική μπορεί να κάνει τα πάντα, ο Ψυχάρης έγραψε σε αυτήν μυθιστορήματα, Τ' όνειρο του Γιαννίρη (1897), Ζωή κι αγάπη στη μοναξιά (1904), Τα δυο αδέρφια (1911), Αγνή (1913), καθώς και δοκίμια συγκεντρωμένα στα Ρόδα και μήλα (1902–09). Τα μυθιστορήματα διαβάζονται ελάχιστα σήμερα· αυτό που μετρούσε ήταν το πρότυπο. Η δική του δημοτική ήταν όμως περισσότερο σύστημα παρά καταγραφή: εφάρμοζε μηχανικά τους φωνητικούς κανόνες της ομιλούμενης γλώσσας ακόμη και σε λόγιες λέξεις, παράγοντας τύπους όπως «Αθήνα» για την Αθήνα αλλά και παραδοξότητες που οι Έλληνες έβρισκαν εξίσου τεχνητές με την καθαρεύουσα, και ο «ψυχαρισμός» έγινε λέξη για τον δογματικό γλωσσικό εξτρεμισμό. Η επόμενη γενιά, με πρώτο τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, κράτησε την αρχή του και μαλάκωσε την πρακτική του, και η δική τους μετριοπαθής δημοτική ήταν αυτή που επικράτησε.

Κάθε σελίδα νέων ελληνικών που διαβάζει ένας σπουδαστής είναι, κατά κάποιον τρόπο, κληρονομιά του Ψυχάρη. Το γλωσσικό ζήτημα που άναψε δίχασε την Ελλάδα για ενενήντα χρόνια, με ταραχές στην Αθήνα το 1901 για μια δημοτική μετάφραση των Ευαγγελίων, την εισαγωγή της δημοτικής στα δημοτικά σχολεία επί Βενιζέλου το 1917, την απαγόρευσή της από τις δικτατορίες και τελικά τον νόμο του 1976 που έκανε τη δημοτική γλώσσα του κράτους και της εκπαίδευσης· η σχολική γραμματική που χρησιμοποιείται ακόμη κατάγεται από τη γραμματική του Τριανταφυλλίδη του 1941, η οποία στηρίχτηκε στο έργο του. Το ταξίδι μου διαβάζεται σε αποσπάσματα στα ελληνικά λύκεια ως το ιδρυτικό κείμενο του δημοτικισμού, και η φράση του «γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο» είναι το σύνθημα που κάθε Έλληνας μαθητής συνδέει με το όνομά του. Δρόμοι στην Αθήνα και στη Χίο φέρουν το όνομά του, και ο τάφος του μπορεί να επισκεφθεί κανείς στη Χίο.

• Η γλώσσα της σχολικής του μόρφωσης ήταν τα γαλλικά και όχι τα ελληνικά· έγινε πρωταθλητής της ομιλούμενης ελληνικής από μια καθηγητική έδρα στο Παρίσι και δεν έζησε ποτέ στην Ελλάδα.
• Ήταν γαμπρός του Ερνέστου Ρενάν, και ο γιος του Ερνέστος Ψισαρί ήταν Γάλλος μυθιστοριογράφος που σκοτώθηκε στο μέτωπο τον Αύγουστο του 1914.
• Ο «ψυχαρισμός» επιβιώνει στα ελληνικά ως λέξη για τον υπερβολικό, δογματικό δημοτικισμό, παρόλο που η βασική του ιδέα νίκησε.
• Αν και έζησε όλη του τη ζωή στο εξωτερικό, ζήτησε να ταφεί στη Χίο, το νησί της οικογένειάς του.