Έλλη Αλεξίου

Η Έλλη Αλεξίου γεννήθηκε στο Ηράκλειο στις 22 Μαΐου 1894, τέταρτο παιδί του εκδότη και δημοσιογράφου Στυλιανού Αλεξίου. Η μεγαλύτερη αδελφή της ήταν η συγγραφέας Γαλάτεια Καζαντζάκη, και ο αδελφός της Λευτέρης Αλεξίου έγραφε επίσης. Μετά τις παιδαγωγικές σπουδές διορίστηκε το 1914 στο Γ΄ Χριστιανικό Παρθεναγωγείο της συνοικίας Αγίας Παρασκευής του Ηρακλείου, ένα φτωχό σχολείο που οι ντόπιοι το περιγελούσαν ως «ψωροσκολείο». Αργότερα δίδαξε γαλλικά. Το 1920 παντρεύτηκε τον Βάσο Δασκαλάκη και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Ένα βράδυ του διηγήθηκε ένα επεισόδιο από την τάξη της κι εκείνος επέμεινε να το γράψει. Το διήγημα «Φραντζέσκος» δημοσιεύτηκε το 1923 στο περιοδικό «Φιλική Εταιρεία» του Φώτη Κόντογλου, με το ψευδώνυμο Έλλη Κληροδέτη.

Η Αλεξίου έγινε μέλος του ΚΚΕ το 1928. Επί δικτατορίας Μεταξά συνελήφθη και ανακρίθηκε, και στην Κατοχή εργάστηκε στην ομάδα λογοτεχνών του ΕΑΜ. Με γαλλική υποτροφία πήγε το 1945 στο Παρίσι, όπου σπούδασε στη Σορβόννη και γνώρισε τον Πωλ Ελυάρ και τον Λουί Αραγκόν. Από το 1949 ως το 1962 έζησε στη Ρουμανία, ως σύμβουλος για παιδικούς σταθμούς, οικοτροφεία και σχολικά βιβλία των Ελληνόπουλων προσφύγων. Επέστρεψε στην Ελλάδα μετά τον θάνατο της Γαλάτειας το 1962. Το 1966 φυλακίστηκε με ένταλμα του 1952 και αθωώθηκε ύστερα από τη διαμαρτυρία της κοινής γνώμης. Πέθανε στην Αθήνα στις 28 Σεπτεμβρίου 1988.

Το πρώτο βιβλίο της Αλεξίου, η συλλογή διηγημάτων «Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή» (1931), συγκέντρωσε τις σχολικές ιστορίες που ξεκίνησαν με τον «Φραντζέσκο». Τρία χρόνια αργότερα ήρθε το «Γ΄ Χριστιανικόν Παρθεναγωγείον» (1934), από τα χρόνια της στο Ηράκλειο. Ο τίτλος κρατά την παλαιότερη λόγια κατάληξη -ον· η σημερινή λέξη είναι «παρθεναγωγείο». Στο μυθιστόρημα μια πρώτη τάξη μοιράζεται σε δύο δασκάλες. Στο τμήμα της κυρίας Καλλιόπης βασιλεύει απόλυτη ησυχία. Η καινούργια δασκάλα, η κυρία Έλλη, έχει μια ζωηρή τάξη όπου, όπως λένε οι μαθήτριες, ξύλο δεν πέφτει, φωνές δεν ακούγονται και γίνονται συχνές εκδρομούλες. Κορίτσια από το αυστηρό τμήμα αρχίζουν να γλιστρούν στα άλλα μαθήματα, και η κυρία Καλλιόπη αντιδρά σκληρά. Μέσα από αυτή την απλή σύγκρουση το βιβλίο ρωτά σε τι χρησιμεύει το σχολείο.

Φτωχά παιδιά, ορφανά, άρρωστοι μαθητές και παιδιά που πρέπει να δουλεύουν εμφανίζονται ξανά και ξανά στα διηγήματά της· ένα ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ της αποδίδει 121 διηγήματα. Στο Βουκουρέστι εξέδωσε το μυθιστόρημα «Με τη λύρα» (1959). Πίσω στην Ελλάδα έγραψε το «Για να γίνει μεγάλος» (1966), βιογραφία του Νίκου Καζαντζάκη, πρώην γαμπρού της, και το μυθιστόρημα «Δεσπόζουσα» (1972). Έγραψε επίσης παιδικά βιβλία, θέατρο και αναμνήσεις, και μετέφρασε τις αναμνήσεις του Μαξίμ Γκόρκι για τον Τολστόι, τον Αντρέγεφ και τον Τσέχοφ.

Τα διηγήματά της κυκλοφορούν ξανά: το 2022 οι εκδόσεις Καστανιώτη εξέδωσαν «Τα Διηγήματα 1923–1983», με πρόλογο της φιλολόγου Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου. Το ψηφιακό αρχείο της ΕΡΤ διατηρεί ένα «Μονόγραμμα» του 1984, όπου η Αλεξίου, σχεδόν ενενήντα χρονών, θυμάται την κρητική παιδική της ηλικία, τη διδασκαλία και την Αντίσταση· το ντοκιμαντέρ είναι στα ελληνικά. Μέρος του αρχείου της φυλάσσεται στο ΕΛΙΑ.

Δοκιμάστε μια μικρή άσκηση. Διαβάστε το κείμενο Γ2 και τη φράση του μυθιστορήματος για την τάξη της νέας δασκάλας. Υπογραμμίστε τις λέξεις η δασκάλα, η μαθήτρια, η τάξη και το διάλειμμα. Έπειτα γράψτε πέντε ελληνικές προτάσεις για μια σχολική μέρα, από το κουδούνι ως τον δρόμο για το σπίτι, με τα πρώτα, έπειτα, ενώ και στο τέλος. Τέλος, συγκρίνετε το λόγιο «Παρθεναγωγείον» του τίτλου με το καθημερινό «παρθεναγωγείο».

• Το πρώτο της διήγημα δημοσιεύτηκε με ψευδώνυμο, γιατί, όπως θυμόταν αργότερα, ντρεπόταν να το υπογράψει.
• Ήταν σχεδόν ενενήντα όταν η ΕΡΤ την κινηματογράφησε για το «Μονόγραμμα» το 1984.
• Έζησε δεκατρία χρόνια στη Ρουμανία, οργανώνοντας τη μόρφωση των Ελληνόπουλων προσφύγων.
• Έγραψε βιογραφία του Νίκου Καζαντζάκη, πρώτου συζύγου της αδελφής της Γαλάτειας.