Μανόλης Τριανταφυλλίδης

Ο Τριανταφυλλίδης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 15 Νοεμβρίου 1883, σε μια Ελλάδα διχασμένη από το γλωσσικό ζήτημα. Το κράτος, τα σχολεία και οι εφημερίδες χρησιμοποιούσαν την καθαρεύουσα, την «καθαρισμένη» γλώσσα που πλησίαζε τα αρχαία, ενώ όλοι μιλούσαν τη δημοτική, τη ζωντανή γλώσσα. Μετά τις σπουδές φιλοσοφίας στην Αθήνα πήγε στη Γερμανία για να σπουδάσει γλωσσολογία κοντά στον Καρλ Κρουμπάχερ, πήρε το διδακτορικό του με διατριβή για τα δάνεια στη μεσαιωνική δημώδη ελληνική (Μάρβουργο, 1909), και επέστρεψε πεπεισμένος ότι η δημοτική δεν ήταν φθαρμένη διάλεκτος αλλά πλήρης γλώσσα με δικούς της κανόνες, που άξιζε να περιγραφεί επιστημονικά και να διδαχθεί στα σχολεία.

Το 1910 ήταν ένας από τους ιδρυτές του Εκπαιδευτικού Ομίλου, της ομάδας στην οποία προσχώρησαν οι παιδαγωγοί Αλέξανδρος Δελμούζος και Δημήτρης Γληνός και η οποία αγωνίστηκε για τη δημοτική στην εκπαίδευση. Όταν η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου εισήγαγε την πρώτη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση το 1917, ο Τριανταφυλλίδης και ο Δελμούζος διορίστηκαν ανώτεροι επόπτες της δημοτικής εκπαίδευσης και, μαζί με τον Γληνό, την καθοδήγησαν· για πρώτη φορά οι Έλληνες μαθητές του δημοτικού έμαθαν να διαβάζουν από βιβλία στη δική τους γλώσσα. Η μεταρρύθμιση ανατράπηκε μετά τις εκλογές του 1920, και ο αγώνας συνεχίστηκε για δεκαετίες. Το 1926 έγινε καθηγητής γλωσσολογίας στο νέο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε ως το 1934. Το 1939 το κράτος ανέθεσε σε επιτροπή υπό τη διεύθυνσή του μια επίσημη γραμματική της δημοτικής, που κυκλοφόρησε το 1941. Τα τελευταία του χρόνια έζησε στην Αθήνα, όπου πέθανε στις 20 Απριλίου 1959, αφήνοντας την περιουσία του στο πανεπιστήμιο για ένα ινστιτούτο αφιερωμένο στη νέα ελληνική.

Από την πρώιμη μελέτη του Ξενηλασία ή ισοτέλεια (1905), που αναρωτιόταν αν τα ελληνικά έπρεπε να διώξουν τις ξένες λέξεις τους ή να τις δεχτούν ως ισότιμες, ο Τριανταφυλλίδης δούλεψε πάνω στο ίδιο έργο: να περιγράψει τα ελληνικά όπως πραγματικά μιλιούνται. Έγραψε για την ιστορία της γλώσσας, για την ορθογραφία, για τη διδασκαλία, και πήρε μέρος στις σφοδρές δημόσιες αντιπαραθέσεις της εποχής του, πάντα με επιχειρήματα και όχι με ύβρεις.

Το κεντρικό του έργο είναι η Νεοελληνική Γραμματική (της Δημοτικής), που εκδόθηκε το 1941 από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων, και την ακολούθησε το 1949 μια συντομότερη εκδοχή για τα σχολεία, η Μικρή νεοελληνική γραμματική. Παρουσίαζε με σαφήνεια τα ουσιαστικά, τα ρήματα και την ορθογραφία της κοινής ομιλουμένης, και χάραζε μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε ό,τι ανήκει στην κοινή δημοτική και σε ό,τι είναι διαλεκτικό ή λόγιο δάνειο. Όταν το 1976, μετά την πτώση της δικτατορίας, η δημοτική έγινε επιτέλους επίσημη γλώσσα της εκπαίδευσης και του κράτους, αυτή η γραμματική, στις σχολικές της εκδοχές, έγινε ο κανόνας. Κάθε Έλληνας μαθητής από τότε έχει μάθει πίνακες κλίσεων ρημάτων και ονομάτων που ανάγονται σε αυτήν. Το ινστιτούτο που ιδρύθηκε με το κληροδότημά του στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συνέχισε το έργο: το 1998 εξέδωσε το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, που συμβουλεύονται καθημερινά Έλληνες και μαθητές της γλώσσας.

Αν μαθαίνετε νέα ελληνικά, σχεδόν σίγουρα χρησιμοποιείτε το έργο του Τριανταφυλλίδη χωρίς να το ξέρετε: ο τρόπος με τον οποίο οι γραμματικές παρουσιάζουν τις πτώσεις των ελληνικών ουσιαστικών ή τις δύο συζυγίες των ρημάτων ανάγεται στη γραμματική του. Το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης εκδίδει γραμματικές, μελέτες και το λεξικό, το οποίο μπορεί κανείς να συμβουλευτεί δωρεάν στο διαδίκτυο. Αναζητήστε οποιαδήποτε λέξη στον «Τριανταφυλλίδη» και χρησιμοποιείτε άμεσα την κληρονομιά του. Δρόμοι σε ελληνικές πόλεις φέρουν το όνομά του. Και κάθε φορά που οι Έλληνες διαφωνούν για την ορθογραφία, τους τόνους ή τα δάνεια, το όνομά του επανέρχεται.

• Οι Έλληνες αποκαλούν το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (1998) απλώς «ο Τριανταφυλλίδης», αν και εκδόθηκε σχεδόν σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του.
• Συνέβαλε στην καθοδήγηση της μεταρρύθμισης του 1917, που έφερε για πρώτη φορά αναγνωστικά στη δημοτική στα ελληνικά δημοτικά σχολεία.
• Η γραμματική του του 1941 έγινε βάση των σχολικών ελληνικών μόνο μετά το 1976, όταν η δημοτική κηρύχθηκε επίσημη γλώσσα.
• Άφησε ολόκληρη την περιουσία του στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για να ιδρυθεί ινστιτούτο για τη νέα ελληνική.