Προκόπιος

Ο Προκόπιος γεννήθηκε γύρω στο 500 στην Καισάρεια την Παράλιο, τη ρωμαϊκή πρωτεύουσα της Παλαιστίνης, μια ελληνόφωνη πόλη με φημισμένες σχολές, και εκπαιδεύτηκε ως ρήτορας και νομικός, πιθανότατα στη Γάζα ή στη Βηρυτό. Το 527, τη χρονιά που ο Ιουστινιανός έγινε αυτοκράτορας, διορίστηκε νομικός σύμβουλος και γραμματέας του νεαρού στρατηγού Βελισαρίου στα περσικά σύνορα, και τα επόμενα δεκατρία χρόνια είδε τους πολέμους της εποχής από τη σκηνή του αρχιστρατήγου: τη νίκη στο Δάρας το 530, την εκστρατεία που κατέλυσε το βασίλειο των Βανδάλων στη Βόρεια Αφρική το 533–34, τον πόλεμο κατά των Οστρογότθων στην Ιταλία, με την πολιορκία της Ρώμης που κράτησε έναν χρόνο το 537–38, και την είσοδο στη Ραβέννα το 540.

Το 542 βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, όπου είδε τη βουβωνική πανώλη να σκοτώνει, κατά τον υπολογισμό του, έως και δέκα χιλιάδες ανθρώπους την ημέρα· η περιγραφή του στο δεύτερο βιβλίο των Πολέμων είναι η πρώτη κλινική περιγραφή της νόσου στην ευρωπαϊκή γραμματεία. Έζησε στην πρωτεύουσα ως επιφανής άνδρας, ίσως με υψηλό αξίωμα, και εξέδωσε τα πρώτα επτά βιβλία των Πολέμων γύρω στο 551, το όγδοο περίπου το 553 και το Περί κτισμάτων στα μέσα της δεκαετίας του 550. Τα Ανέκδοτα, γραμμένα γύρω στο 550 με οργή και φόβο, τα κράτησε κλειδωμένα. Η χρονιά του θανάτου του είναι άγνωστη· συνήθως υποθέτουμε γύρω στο 565, τη χρονιά που πέθανε και ο ίδιος ο Ιουστινιανός.

Για την ιδιωτική του ζωή δεν γνωρίζουμε τίποτα, και τα τρία βιβλία του μιλούν με τρεις διαφορετικές φωνές: ο νηφάλιος στρατιώτης-ιστορικός, ο αυλικός εγκωμιαστής και ο συγγραφέας των Ανεκδότων, τόσο φαρμακερός που επί αιώνες οι μελετητές αρνούνταν να πιστέψουν ότι ένας άνθρωπος έγραψε και τα τρία.

Το Υπέρ των πολέμων έχει πρότυπο τον Θουκυδίδη: δημηγορίες πριν από τη μάχη, γεωγραφικές παρεκβάσεις, ψύχραιμο βλέμμα στα αίτια. Τα κορυφαία επεισόδιά του είναι η Στάση του Νίκα τον Ιανουάριο του 532, όταν κάηκε η μισή Κωνσταντινούπολη και ο Ιουστινιανός ετοιμαζόταν να φύγει ώσπου η Θεοδώρα δήλωσε στο συμβούλιο ότι προτιμά να πεθάνει με την πορφύρα, παραθέτοντας το παλιό ρητό ότι «η βασιλεία είναι ωραίο σάβανο»· η πανώλη του 542· και η μακρά αγωνία της Ιταλίας. Το Περί κτισμάτων καταγράφει τους ναούς, τα φρούρια και τις δεξαμενές του Ιουστινιανού, και το πρώτο του βιβλίο περιέχει την κλασική περιγραφή της Αγίας Σοφίας, της οποίας ο τρούλος έμοιαζε στον Προκόπιο να μη στηρίζεται σε τοιχοποιία αλλά να κρέμεται από τον ουρανό με χρυσή αλυσίδα.

Τα Ανέκδοτα (κατά λέξη «τα μη εκδοθέντα», η Απόκρυφη Ιστορία) είναι το βιβλίο που τον έκανε περιβόητο. Ισχυρίζεται ότι ο Ιουστινιανός και η Θεοδώρα κατέστρεψαν την αυτοκρατορία από ηδονή και απληστία· ότι ο αυτοκράτορας είχε φανεί να περπατά νύχτα στο παλάτι χωρίς κεφάλι· ότι η Θεοδώρα, κόρη ενός θηριοτρόφου αρκούδων στον Ιππόδρομο, υπήρξε ηθοποιός και εταίρα· ότι ο Βελισάριος ήταν δειλός, υποχείριο της άπιστης συζύγου του Αντωνίνας. Οι ιστορικοί το διαβάζουν με προσοχή, ως την εκδίκηση ενός συντηρητικού συγκλητικού εναντίον ενός μεταρρυθμιστή αυταρχικού ηγεμόνα, αλλά οι λεπτομέρειές του για τη φορολογία, το δίκαιο και τη ζωή της αυλής επιβεβαιώνονται συχνά από άλλες πηγές. Το χειρόγραφο έμενε άγνωστο στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού ώσπου ο Νικολό Αλαμάνι το τύπωσε το 1623. Η γλώσσα του είναι μια τεχνητή αττική που αποφεύγει τους χριστιανικούς όρους, έτσι ώστε ο επίσκοπος γίνεται «ιερέας» και η εκκλησία «ναός», και ακριβώς γι’ αυτό οι κλασικοί φιλόλογοι τον διαβάζουν ακόμη ως τον τελευταίο των αρχαίων.

Κάθε Έλληνας μαθητής συναντά τον Προκόπιο χωρίς να το ξέρει: το σχολικό βιβλίο βυζαντινής ιστορίας της Β΄ Γυμνασίου αφηγείται τη Στάση του Νίκα μέσα από τα μάτια του, και το «η βασιλεία είναι ωραίο σάβανο» της Θεοδώρας είναι φράση που οι Έλληνες παραθέτουν ακόμη όταν αρνούνται να το βάλουν στα πόδια. Η Αγία Σοφία, που το Περί κτισμάτων περιγράφει πέτρα προς πέτρα, παραμένει το βυζαντινό μνημείο που όλοι γνωρίζουν. Η ελληνική λέξη ανέκδοτο, σήμερα αστεία ιστορία ή χωρατό, πήρε τη σημασία αυτή από τον τίτλο της Απόκρυφης Ιστορίας του, του «ανέκδοτου» βιβλίου γεμάτου σκανδαλώδεις διηγήσεις. Τα Ανέκδοτα είναι εκδοτική επιτυχία σε νεοελληνική μετάφραση και η πηγή του μυθιστορήματος του Ρόμπερτ Γκρέιβς Κόμης Βελισάριος (1938) και κάθε Θεοδώρας του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Η πανώλη του 542 που περιέγραψε ονομάζεται Πανώλη του Ιουστινιανού και αναφερόταν συνεχώς στη διάρκεια της πανδημίας του Covid.

• Η ελληνική λέξη ανέκδοτο και η αγγλική «anecdote» κατάγονται από τον τίτλο της Απόκρυφης Ιστορίας του, Ἀνέκδοτα, «τα μη δοθέντα στη δημοσιότητα».
• Τα Ανέκδοτα έμειναν αδιάβαστα επί χίλια χρόνια, ώσπου ένα χειρόγραφο βρέθηκε στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού και τυπώθηκε το 1623.
• Αναφέρει ότι ένας μοναχός, που τον έφεραν στο παλάτι, αρνήθηκε να μπει επειδή είδε τον Άρχοντα των Δαιμόνων να κάθεται στον θρόνο στη θέση του Ιουστινιανού.
• Η περιγραφή του για την πανώλη του 542, με τους βουβώνες, το παραλήρημα και τους ομαδικούς τάφους, είναι η αρχαιότερη κλινική περιγραφή της βουβωνικής πανώλης στην ευρωπαϊκή γραμματεία.