Κορνήλιος Καστοριάδης

Ο Καστοριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 11 Μαρτίου 1922, και η οικογένειά του μετακόμισε στην Αθήνα λίγους μήνες αργότερα, καθώς έληγε η ελληνική παρουσία στην Τουρκία. Σπούδασε νομικά, οικονομικά και πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και ως έφηβος εντάχθηκε στην κομμουνιστική νεολαία επί δικτατορίας Μεταξά. Στην Κατοχή έσπασε με το Κομμουνιστικό Κόμμα και προσχώρησε σε μια τροτσκιστική ομάδα, γεγονός που τον έκανε στόχο τόσο των σταλινικών όσο και της Δεξιάς.

Τον Δεκέμβριο του 1945 αναχώρησε από τον Πειραιά με το πλοίο Ματαρόα, που μετέφερε στο Παρίσι μια ομάδα νέων Ελλήνων διανοουμένων και καλλιτεχνών με γαλλικές υποτροφίες, ανάμεσά τους ο Κώστας Αξελός και ο Κώστας Παπαϊωάννου. Στο Παρίσι εγκατέλειψε σύντομα το τροτσκιστικό κίνημα και ίδρυσε με τον Κλοντ Λεφόρ την ομάδα και το περιοδικό Socialisme ou Barbarie (1949–1965), του οποίου η κριτική της γραφειοκρατίας σε Ανατολή και Δύση επηρέασε τη γενιά του Μάη του '68. Για να ζήσει εργάστηκε από το 1948 ως το 1970 ως οικονομολόγος στον ΟΕΟΣ, μετέπειτα ΟΟΣΑ· ως αλλοδαπός υπέγραφε τα πολιτικά του κείμενα με ψευδώνυμα όπως Pierre Chaulieu και Paul Cardan.

Αφού έγινε Γάλλος πολίτης το 1970, άφησε τον ΟΟΣΑ, εκπαιδεύτηκε ως ψυχαναλυτής και άσκησε το επάγγελμα από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το 1980 έγινε διευθυντής σπουδών στην École des Hautes Études en Sciences Sociales. Επέστρεφε συχνά στην Ελλάδα για διαλέξεις και συνεντεύξεις, που συγκέντρωναν μεγάλο κοινό. Πέθανε στο Παρίσι στις 26 Δεκεμβρίου 1997.

Ο Καστοριάδης ξεκίνησε ως μαρξιστής επικριτής της Σοβιετικής Ένωσης, την οποία ανέλυε ως κοινωνία κυριαρχούμενη από μια νέα γραφειοκρατική τάξη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 κατέληξε ότι ο ίδιος ο μαρξισμός, με την πίστη του στους οικονομικούς νόμους και στην ιστορική αναγκαιότητα, δεν μπορούσε να εξηγήσει πώς αλλάζουν πραγματικά οι κοινωνίες, και τον εγκατέλειψε.

Η απάντησή του εκτίθεται στο L'Institution imaginaire de la société (1975), ελληνικά Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Κάθε κοινωνία, υποστηρίζει, δημιουργεί τον εαυτό της: οι θεοί, οι νόμοι, οι αξίες και οι σημασίες της δεν υπαγορεύονται από τη φύση, τον Θεό ή την ιστορία, αλλά είναι επινοήσεις ενός συλλογικού «ριζικού φαντασιακού». Οι περισσότερες κοινωνίες το αποκρύπτουν από τον εαυτό τους και αποδίδουν τους κανόνες τους σε μια εξωτερική πηγή· αυτές τις ονομάζει ετερόνομες. Αυτόνομη είναι η κοινωνία που ξέρει ότι φτιάχνει η ίδια τους νόμους της και μπορεί επομένως να τους αμφισβητήσει και να τους αλλάξει, και αυτόνομο άτομο είναι εκείνο που στοχάζεται πάνω σε ό,τι σκέφτεται και πράττει.

Για τον Καστοριάδη αυτό το πρόταγμα της αυτονομίας γεννήθηκε δύο φορές: στην αρχαία ελληνική πόλη, με τη δημοκρατία και τη φιλοσοφία, και στη νεότερη Δυτική Ευρώπη, με τις επαναστάσεις και την κριτική σκέψη της. Επέμενε ότι η Αθήνα δεν ήταν πρότυπο προς αντιγραφή αλλά σπέρμα προς ανάπτυξη. Τα δοκίμιά του, συγκεντρωμένα από το 1978 στη σειρά Les Carrefours du labyrinthe (Τα σταυροδρόμια του λαβυρίνθου), εκτείνονται από την ψυχανάλυση ως την οικολογία, και στο La montée de l'insignifiance (Η άνοδος της ασημαντότητας, 1996) κατήγγειλε μια καταναλωτική κοινωνία που είχε χάσει το πολιτικό της πάθος.

Στην Ελλάδα ο Καστοριάδης έχει γίνει γνώριμο όνομα για τους αναγνώστες φιλοσοφίας και πολιτικής: τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί, κυρίως από τις εκδόσεις Ύψιλον, οι τηλεοπτικές του συνεντεύξεις των δεκαετιών του 1980 και του 1990 κυκλοφορούν ευρέως στο διαδίκτυο, και φράσεις όπως «η άνοδος της ασημαντότητας» και το «πρόταγμα της αυτονομίας» εμφανίζονται σε επιφυλλίδες εφημερίδων και σε συζητήσεις για την άμεση δημοκρατία. Ένα καλό σημείο εκκίνησης είναι μία από αυτές τις ελληνικές συνεντεύξεις, όπου μιλά μια καθαρή, ζωντανή ελληνική, ή οι διαλέξεις του για την αρχαία Αθήνα. Οι κεντρικές του έννοιες, η φαντασιακή θέσμιση και η αυτονομία, ανήκουν στο λεξιλόγιο της κοινωνικής θεωρίας παγκοσμίως.

• Ταξίδεψε στη Γαλλία με το Ματαρόα τον Δεκέμβριο του 1945, μαζί με δεκάδες νέους Έλληνες διανοούμενους που θα έκαναν καριέρα στο εξωτερικό.
• Για περισσότερα από είκοσι χρόνια ήταν ανώτερος οικονομολόγος στον ΟΟΣΑ, ενώ έγραφε επαναστατικά κείμενα με ψευδώνυμα.
• Ήταν ταυτόχρονα φιλόσοφος, οικονομολόγος και ψυχαναλυτής εν ενεργεία.
• Έβλεπε την αθηναϊκή πόλη ως σπέρμα προς ανάπτυξη, όχι ως πρότυπο προς αντιγραφή.