Η ζωή
Ο Αριστοφάνης γεννήθηκε στο Βυζάντιο, την πόλη που αργότερα ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη και σήμερα Ιστανμπούλ, γύρω στο 257 π.Χ.· ορισμένα έργα αναφοράς τοποθετούν τη γέννησή του λίγα χρόνια νωρίτερα. Η βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια που είναι γνωστή ως Σούδα αναφέρει ότι ο πατέρας του, ο Απελλής, ήταν στρατιωτικός διοικητής. Ο Αριστοφάνης ήρθε στην Αλεξάνδρεια από παιδί και, σύμφωνα με την ίδια πηγή, μαθήτευσε εκεί κοντά στον Ζηνόδοτο, τον πρώτο εκδότη του Ομήρου στη Βιβλιοθήκη, και αργότερα κοντά στον ποιητή Καλλίμαχο. Η λατινική μορφή Aristophanes Byzantius και το ελληνικό Αριστοφάνης ο Βυζάντιος δηλώνουν τον ίδιο λόγιο, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον κωμικό ποιητή Αριστοφάνη από την Αθήνα.
Γύρω στο 195 π.Χ. διαδέχτηκε τον Ερατοσθένη στη διεύθυνση της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Ένα λήμμα της Σούδας, που οι νεότεροι μελετητές συνδέουν μαζί του αν και δίνει άλλο όνομα, λέει ότι ανέλαβε στα εξήντα δύο του, ότι υποπτεύθηκαν πως σχεδίαζε να φύγει για τον βασιλιά Ευμένη Β΄ της Περγάμου, έδρα μιας αντίπαλης βιβλιοθήκης, και ότι φυλακίστηκε για ένα διάστημα. Προσθέτει ότι πέθανε στα εβδομήντα επτά του, κάτι που παραπέμπει περίπου στο 180 π.Χ. Ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος διηγείται μια μεταγενέστερη ιστορία: ως κριτής σε βασιλικό ποιητικό αγώνα, ο Αριστοφάνης αποκάλυψε αντιγραμμένους στίχους φέρνοντας τα πρωτότυπα βιβλία από τα ράφια της Βιβλιοθήκης. Ο πιο γνωστός μαθητής του ήταν ο Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ.
Το έργο
Ο Αριστοφάνης ασχολήθηκε σχεδόν με κάθε μεγάλο πεδίο της παλαιότερης ελληνικής ποίησης. Για τον Όμηρο ετοίμασε νέα έκδοση που διόρθωνε το κείμενο του Ζηνοδότου· όπως όλα τα βιβλία του, έχει χαθεί και τη γνωρίζουμε από μεταγενέστερες φιλολογικές σημειώσεις, τα σχόλια. Τα σχόλια αναφέρουν ότι εκείνος και ο Αρίσταρχος τοποθετούσαν το «τέλος» της Οδύσσειας στον στίχο 296 της ραψωδίας ψ, κρίση που συζητείται ακόμη. Εξέδωσε επίσης τον Ησίοδο και τους λυρικούς ποιητές. Ένας Βίος του Πινδάρου σε πάπυρο λέει ότι χώρισε τα τραγούδια του Πινδάρου σε δεκαεπτά βιβλία, κατά είδος τραγουδιού, και οι μελετητές αναγάγουν στο έργο του τους σύντομους στίχους, τα κώλα, των μεταγενέστερων λυρικών χειρογράφων.
Για το θέατρο του αποδίδονται πολλές από τις αρχαίες υποθέσεις: σύντομες εισαγωγές με την πλοκή ενός έργου, τα πρόσωπα και στοιχεία της πρώτης παράστασης. Αρκετές βρίσκονται ακόμη στην αρχή τραγωδιών και κωμωδιών σε μεσαιωνικά χειρόγραφα. Οι «Λέξεις» του συγκέντρωναν και εξηγούσαν ασυνήθιστο λεξιλόγιο, με ενότητες για τις λέξεις των ηλικιών και για τους όρους συγγένειας· εκατοντάδες αποσπάσματα σώζονται σε μεταγενέστερα έργα. Μαζί με τον Αρίσταρχο συνδέεται με καταλόγους των καλύτερων συγγραφέων κάθε είδους.
Ένα κείμενο σε δύο χειρόγραφα του 16ου αιώνα λέει ότι επινόησε τα σημάδια του τόνου, του πνεύματος και της ποσότητας των φωνηέντων. Οι νεότεροι μελετητές το αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη, και ορισμένοι πιστεύουν ότι συστηματοποίησε σημάδια που ήδη χρησιμοποιούνταν. Θαύμαζε επίσης τον Μένανδρο, και ένας ύστερος σχολιαστής παραθέτει το περίφημο ερώτημά του για τον ποιητή και τη ζωή.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Το όνομα του Αριστοφάνη επανέρχεται κάθε φορά που συζητάμε για τους ελληνικούς τόνους. Η πολυτονική γραφή χρησιμοποιούσε τρεις τόνους, την οξεία, τη βαρεία και την περισπωμένη, μαζί με τα πνεύματα. Το 1982 η Ελλάδα υιοθέτησε το μονοτονικό σύστημα, που κρατά ένα μόνο σημάδι, τον τόνο, γραμμένο όπως η παλιά οξεία. Δοκιμάστε την αλλαγή στον στίχο που παρατίθεται σε αυτή τη σελίδα. Στην αρχαία γραφή, το ὦ και το ὑμῶν έχουν πνεύμα και περισπωμένη· στη μονοτονική γίνονται ω και υμών. Έπειτα χρησιμοποιήστε τον τόνο για να ξεχωρίσετε δύο νεοελληνικές λέξεις: «πότε» και «ποτέ». Γράψτε μία πρόταση με την καθεμιά, για παράδειγμα «Πότε διάβασες Μένανδρο;» και «Δεν τον έχω διαβάσει ποτέ». Το επίπεδο Γ2 αφορά το νεοελληνικό κείμενο της σελίδας, όχι την αυτόνομη ανάγνωση των αρχαίων κειμένων.
Το ξέρατε;
- Το Βυζάντιο, η πατρίδα του, είναι η πόλη που αργότερα ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη και σήμερα Ιστανμπούλ.
- Η αρχαία λέξη ὑπόθεσις, που ονόμαζε τις εισαγωγές του στα έργα, ζει στα νέα ελληνικά ως «υπόθεση», δηλαδή πλοκή ή ζήτημα.
- Κατά τον Βιτρούβιο, η μνήμη του για τα βιβλία της Βιβλιοθήκης έκρινε έναν βασιλικό ποιητικό αγώνα ενάντια στους αγαπημένους του πλήθους.
- Ο μαθητής του Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ διηύθυνε αργότερα κι εκείνος τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Ὁμήρου ἔκδοσις | Έκδοση του Ομήρου — χαμένη, γνωστή από τα σχόλια | c. 200 BC |
| Πινδάρου ἔκδοσις (ιζʹ βιβλία) | Έκδοση του Πινδάρου σε δεκαεπτά βιβλία — χαμένη, περιγράφεται σε πάπυρο | c. 200 BC |
| Ὑποθέσεις δραμάτων | Υποθέσεις δραμάτων — σώζονται εν μέρει σε χειρόγραφα | c. 200 BC |
| Λέξεις | Λέξεις — γλωσσάριο που σώζεται σε αποσπάσματα | c. 200 BC |
Μια φράση που μένει
ὦ Μένανδρε καὶ βίε, πότερος ἄρ᾽ ὑμῶν πότερον ἀπεμιμήσατο;
Στα σημερινά ελληνικάΜένανδρε και ζωή, ποιος από τους δυο σας μιμήθηκε τον άλλον;
ô Ménandre kaì bíe, póteros ár’ hymôn póteron apemimḗsato?
