Άννα Κομνηνή

Η Άννα γεννήθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1083 στην Πορφύρα, την αίθουσα με τους πορφυρούς τοίχους του Μεγάλου Παλατίου, που προοριζόταν για τις γεννήσεις των παιδιών των βασιλευόντων αυτοκρατόρων· έτσι ήταν πορφυρογέννητη, τίτλος που δεν άφησε ποτέ τους αναγνώστες της να ξεχάσουν. Ο πατέρας της, Αλέξιος Α΄ Κομνηνός, είχε καταλάβει τον θρόνο δύο χρόνια νωρίτερα και θα τον κρατούσε τριάντα επτά χρόνια· μητέρα της ήταν η Ειρήνη Δούκαινα. Μικρό παιδί, αρραβωνιάστηκε τον Κωνσταντίνο Δούκα, γιο προγενέστερου αυτοκράτορα, και για λίγα χρόνια το ζεύγος ήταν οι ορισμένοι διάδοχοι· ο θάνατος του αγοριού και η γέννηση του αδελφού της Ιωάννη το 1087 έκλεισαν αυτή την προοπτική, και δεν το συγχώρησε ποτέ.

Έλαβε την καλύτερη παιδεία που μπορούσε να έχει ένας Βυζαντινός: ρητορική, φιλοσοφία, το τετράβιο της αριθμητικής, της γεωμετρίας, της αστρονομίας και της μουσικής, και ιατρική, την οποία μελέτησε τόσο βαθιά ώστε να περιγράφει την τελευταία ασθένεια του πατέρα της σαν γιατρός. Το 1097 παντρεύτηκε τον Νικηφόρο Βρυέννιο, στρατηγό και λόγιο που ανυψώθηκε στο αξίωμα του καίσαρα, με τον οποίο απέκτησε τέσσερα παιδιά. Όταν ο Αλέξιος ψυχορραγούσε τον Αύγουστο του 1118, εκείνη και η μητέρα της προσπάθησαν να ανακηρυχθεί διάδοχος ο Βρυέννιος· ο Ιωάννης τις πρόλαβε, και μια συνωμοσία κατά του νέου αυτοκράτορα τον επόμενο χρόνο, στην οποία η Άννα ήταν βαθιά αναμεμειγμένη, κατέρρευσε. Ο Βρυέννιος, λένε οι πηγές, αρνήθηκε να δράσει.

Η περιουσία της δημεύθηκε και αργότερα της επιστράφηκε, και εκείνη αποσύρθηκε στη μονή της Θεοτόκου Κεχαριτωμένης, που είχε ιδρύσει η μητέρα της, όπου συγκέντρωσε λογίους γύρω της και παρήγγειλε τα πρώτα βυζαντινά σχόλια στον Αριστοτέλη ύστερα από αιώνες. Όταν πέθανε ο Βρυέννιος το 1137, αφήνοντας ημιτελή την ιστορία του για τα χρόνια πριν από το 1081, ανέλαβε η ίδια το έργο. Έγραφε ακόμη στα τέλη της δεκαετίας του 1140 και πέθανε γύρω στο 1153.

Η Αλεξιάς, με τίτλο που απηχεί την Ιλιάδα, καλύπτει τα χρόνια 1069 έως 1118 και κυρίως τη βασιλεία του Αλεξίου Α΄, τον οποίο η Άννα παρουσιάζει ως σωτήρα μιας αυτοκρατορίας που το 1081 βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση. Τα δεκαπέντε βιβλία της παρακολουθούν τους πολέμους του εναντίον των Νορμανδών της νότιας Ιταλίας υπό τον Ροβέρτο Γυισκάρδο και τον γιο του Βοημούνδο, εναντίον των νομάδων Πετσενέγων και Κουμάνων του Δούναβη και εναντίον των Σελτζούκων Τούρκων στη Μικρά Ασία, και περιγράφουν λεπτομερώς την άφιξη της Α΄ Σταυροφορίας στην Κωνσταντινούπολη το 1096–97: τους ατίθασους οπαδούς του Πέτρου του Ερημίτη, τους όρκους που απέσπασε ο Αλέξιος από τους δυτικούς ηγεμόνες και τη γοητευμένη εχθρότητα της Άννας προς τον Βοημούνδο, του οποίου την κορμοστασιά περιγράφει με προσοχή που κανένας άλλος μεσαιωνικός ιστορικός δεν δείχνει σε εχθρό. Καταγράφει επίσης τις θρησκευτικές έριδες της αυτοκρατορίας, ανάμεσά τους τη δίκη και την καύση του αρχηγού των Βογομίλων Βασιλείου.

Η Άννα έγραψε σε αττικίζουσα ελληνική με πρότυπο τον Θουκυδίδη και τον Πολύβιο, γεμάτη ομηρικές φράσεις και κλασικούς υπαινιγμούς, και ζητά συγγνώμη όταν πρέπει να χρησιμοποιήσει βαρβαρικό όνομα ή κοινή λέξη. Είναι φανερά μεροληπτική, συχνά ανακριβής στη χρονολόγηση και επιρρεπής στο να θρηνεί τις δικές της δυστυχίες, όμως είχε πρόσβαση σε αυτοκρατορικά έγγραφα, σε βετεράνους των εκστρατειών και στη δική της μνήμη του παλατιού, και είναι η μόνη βυζαντινή συγγραφέας που δίνει πλήρη αφήγηση για τους σταυροφόρους από μέσα. Το τελευταίο βιβλίο, με την κλινική περιγραφή του θανάτου του αυτοκράτορα από νόσο των πνευμόνων και της καρδιάς, είναι και ο αποχαιρετισμός μιας κόρης. Μαζί με την Ὕλη Ἱστορίας του συζύγου της, την οποία ανέλαβε να συνεχίσει, η Αλεξιάς είναι η κύρια πηγή για την παλινόρθωση του Βυζαντίου από τους Κομνηνούς.

Η Άννα Κομνηνή διαβάζεται σήμερα ως η πρώτη γυναίκα ιστορικός σε οποιαδήποτε γλώσσα, και η Αλεξιάς βρίσκεται σε κάθε βιβλιογραφία για τις σταυροφορίες δίπλα στα λατινικά χρονικά που αντικρούει. Στα ελληνικά κυκλοφορεί σε νεοελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Άγρα, και το πρωτότυπο κείμενο είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο. Το Βυζάντιο των Κομνηνών που περιγράφει φαίνεται ακόμη στην Κωνσταντινούπολη: τα τείχη της συνοικίας των Βλαχερνών, όπου οι Κομνηνοί μετέφεραν την αυλή, και ο μεγάλος ναός του Χριστού Παντοκράτορα (σήμερα τζαμί Ζεϊρέκ), που έχτισε ο αδελφός που προσπάθησε να εκθρονίσει. Στην Ελλάδα οι μαθητές γνωρίζουν τον Αλέξιο Κομνηνό και την Α΄ Σταυροφορία στη βυζαντινή ιστορία του γυμνασίου, και η «Άννα Κομνηνή» είναι όνομα που αναγνωρίζουν· δρόμοι σε αρκετές πόλεις το φέρουν. Η άσκηση C2 του ιστότοπου για το λεξιλόγιο της βυζαντινής ιστορίας και η σελίδα για τον Προκόπιο, τον μεγάλο προκάτοχό της, είναι φυσικά επόμενα βήματα.

• Γεννήθηκε στην Πορφύρα, την πορφυρή αίθουσα του Μεγάλου Παλατίου, και χρησιμοποίησε τον τίτλο πορφυρογέννητη σε όλη την ιστορία της για να θυμίζει στους αναγνώστες τη διεκδίκησή της.
• Μελέτησε ιατρική τόσο σοβαρά ώστε να συμμετέχει στις διαβουλεύσεις για την τελευταία ασθένεια του πατέρα της, και καταγράφει τις διαφωνίες των γιατρών.
• Ο σύζυγός της ήταν κι αυτός ιστορικός· εκείνη συνέχισε το ημιτελές έργο του, και τα δύο βιβλία μαζί καλύπτουν το Βυζάντιο από τη δεκαετία του 1070 έως το 1118.
• Άρχισε να γράφει μετά τα εξήντα, σε μονή, περίπου τριάντα χρόνια μετά τα γεγονότα που περιγράφει.