Κοσμάς Πολίτης

Ο Κοσμάς Πολίτης γεννήθηκε ως Παρασκευάς (Πάρις) Ταβελούδης στην Αθήνα στις 16 Μαρτίου 1888, αλλά η οικογένειά του μετακόμισε το 1890 στη Σμύρνη, το μεγάλο ελληνόφωνο λιμάνι της Μικράς Ασίας, κι εκεί μεγάλωσε. Η Σμύρνη πριν από το 1922 ήταν μια πλούσια, πολύγλωσση πόλη Ελλήνων, Τούρκων, Αρμενίων, Εβραίων και Λεβαντίνων, και οι δρόμοι, οι προκυμαίες και οι κήποι της γέμισαν τη φαντασία του για όλη του τη ζωή. Δεν έγινε αμέσως συγγραφέας: από τα δεκαεπτά του δούλευε σε τράπεζες της Σμύρνης, και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, που έδωσε τέλος στην ελληνική Σμύρνη, η τραπεζική του σταδιοδρομία τον έφερε στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στην Αθήνα (1924) και στην Πάτρα (1934).

Άρχισε να δημοσιεύει πεζογραφήματα αργά, στις αρχές της πέμπτης δεκαετίας της ζωής του, με το όνομα Κοσμάς Πολίτης, και τη δεκαετία του 1930 βρέθηκε, αν και μεγαλύτερος, ανάμεσα στους συγγραφείς της Γενιάς του Τριάντα, που υποδέχτηκαν τα μυθιστορήματά του ως μέρος της ανανέωσης της ελληνικής πεζογραφίας. Έχασε τη θέση του στην τράπεζα το 1942 και από τότε ζούσε κυρίως από μεταφράσεις: Σαίξπηρ, Βοκάκιος, Πόε, Τζόις, Φόκνερ, Στάινμπεκ. Το 1944 εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, αργότερα ήταν ιδρυτικό μέλος της αριστερής ΕΔΑ, και οι πολιτικές του επιλογές τού κόστισαν ακριβά τα χρόνια μετά τον Εμφύλιο· την ημέρα του πραξικοπήματος του 1967 συνελήφθη και ανακρίθηκε. Για μεγάλο διάστημα δημοσίευσε λίγα· ύστερα, πάνω από εβδομήντα χρονών, επέστρεψε με το καλύτερο βιβλίο του, Στου Χατζηφράγκου (1963). Πέθανε στην Αθήνα το 1974, τη χρονιά που η δημοκρατία επέστρεψε στην Ελλάδα.

Το Λεμονοδάσος (1930), το πρώτο του μυθιστόρημα, είναι μια ιστορία έρωτα και πόθου στα λεμονοδάση της ακτής απέναντι από τον Πόρο, γραμμένη σε μια λυρική, αισθησιακή πρόζα που ξάφνιασε αναγνώστες συνηθισμένους στα ρεαλιστικά ηθογραφικά διηγήματα. Η Eroica (1937), που ο τίτλος της παραπέμπει στη συμφωνία του Μπετόβεν, αφηγείται την ιστορία μιας παρέας εφήβων σε μια παραθαλάσσια πόλη, τα παιχνίδια τους, τον πρώτο τους έρωτα και την πρώτη τους συνάντηση με τον θάνατο· τιμήθηκε με Κρατικό Βραβείο το 1938, συχνά χαρακτηρίζεται το ωραιότερο ελληνικό μυθιστόρημα της εφηβείας, και το 1960 ο Μιχάλης Κακογιάννης το μετέφερε στον κινηματογράφο, με τον αγγλικό τίτλο Our Last Spring (Η τελευταία μας άνοιξη). Μεταγενέστερα μυθιστορήματα όπως η Εκάτη (1933) και Το Γυρί (1944) συνεχίζουν τους πειραματισμούς του με τον χρόνο, τη μνήμη και την οπτική γωνία.

Το αριστούργημά του είναι το Στου Χατζηφράγκου (1963). Το Χατζηφράγκου ήταν λαϊκή συνοικία της Σμύρνης, και το μυθιστόρημα παρακολουθεί ένα πλήθος από παιδιά, μάστορες, ναυτικούς, παπάδες, πόρνες και ονειροπόλους της τα χρόνια πριν από το 1922, ανακατεύοντας ελληνικές, τουρκικές και λεβαντίνικες φωνές, τοπική αργκό και μνήμη. Δεν υπάρχει ενιαία πλοκή: το βιβλίο είναι ένα χρονικό, μισό κωμικό και μισό τραγικό, ενός κόσμου που ο αναγνώστης ξέρει ότι πρόκειται να καταστραφεί από τη φωτιά. Ο Πολίτης είναι μοντερνιστής με την ευρωπαϊκή έννοια, κοντά στο πνεύμα του Προυστ και του Τζόις στον χειρισμό του χρόνου και της εσωτερικής φωνής, αλλά το θέμα του είναι βαθιά ελληνικό: η παιδική ηλικία, η θάλασσα, η απώλεια και η πόλη που κάθε ελληνική προσφυγική οικογένεια θυμόταν σαν παράδεισο.

Ο Πολίτης είναι συγγραφέας των συγγραφέων: λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό από τον Βενέζη ή τη Διδώ Σωτηρίου, αλλά θαυμασμένος από την κριτική ως ένας από τους πιο πρωτότυπους Έλληνες μυθιστοριογράφους του εικοστού αιώνα. Το Στου Χατζηφράγκου θεωρείται σήμερα κλασικό έργο της μικρασιατικής λογοτεχνίας, και είναι το βιβλίο που πρέπει να διαβάσει κανείς αν θέλει να ακούσει τα ελληνικά της παλιάς Σμύρνης. Η Eroica μελετάται ως πρότυπο μυθιστορήματος ενηλικίωσης, και η ταινία του Κακογιάννη, με τις σκηνές της στη θάλασσα, βρίσκεται ακόμη εύκολα. Τα μυθιστορήματά του έχουν επανεκδοθεί στην Ελλάδα, και η θέση τους στα πανεπιστημιακά μαθήματα νεοελληνικής λογοτεχνίας είναι εξασφαλισμένη. Για τον μαθητή του επιπέδου C2, ένα κεφάλαιο της Eroica είναι ένα απαιτητικό αλλά ανταποδοτικό πρώτο βήμα.

• Το Κοσμάς Πολίτης ήταν ψευδώνυμο· το πραγματικό του όνομα ήταν Παρασκευάς (Πάρις) Ταβελούδης.
• Δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα γύρω στα σαράντα δύο, ύστερα από καριέρα στις τράπεζες.
• Ο Μιχάλης Κακογιάννης γύρισε ταινία το μυθιστόρημά του Eroica το 1960, με τον αγγλικό τίτλο Our Last Spring.
• Το τελευταίο και σπουδαιότερο μυθιστόρημά του, για μια συνοικία της Σμύρνης, κυκλοφόρησε όταν ήταν εβδομήντα πέντε ετών.