Μίλτος Σαχτούρης

Ο Σαχτούρης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Ιουλίου 1919. Η οικογένειά του ήταν παλιά: ήταν απόγονος του Γεωργίου Σαχτούρη, ενός από τους ναυάρχους της Ύδρας στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας του 1821. Γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1937, υπό την πίεση του πατέρα του, όμως το 1944, στο τέταρτο έτος, έκαψε τα νομικά του βιβλία και αφοσιώθηκε στην ποίηση, απόφαση που του στοίχισε πολύ σε άνεση και ασφάλεια.

Ενηλικιώθηκε στα χειρότερα χρόνια της νεότερης ελληνικής ιστορίας: την Κατοχή του 1941–1944, με την πείνα και τις εκτελέσεις της, και τον Εμφύλιο που ακολούθησε. Μετά από ένα φυλλάδιο του 1941, τυπωμένο με ψευδώνυμο και αργότερα αποκηρυγμένο, η πρώτη πραγματική του συλλογή, Η λησμονημένη, κυκλοφόρησε το 1945. Εκείνα τα χρόνια πλησίασε τον κύκλο των Ελλήνων υπερρεαλιστών, κυρίως τον Νίκο Εγγονόπουλο και τον Ανδρέα Εμπειρίκο, των οποίων η ελευθερία της εικόνας ενθάρρυνε τη δική του, αν και δεν έγινε ποτέ μέλος κάποιου κινήματος.

Η κατοπινή ζωή του ήταν εξωτερικά χωρίς γεγονότα. Έζησε στην Αθήνα, λιτά και κάπως μακριά από τους λογοτεχνικούς κύκλους, δημοσιεύοντας λεπτά βιβλία κάθε λίγα χρόνια, και ήταν γνωστός για τη συστολή και την πραότητά του. Η αναγνώριση ήρθε αργά αλλά σταθερά: οι νεότεροι ποιητές, ιδίως η γενιά του '70, τον είδαν ως δάσκαλο, και το έργο του μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, στα αγγλικά κυρίως από τον Κίμωνα Φράιαρ (With Face to the Wall, 1968· Selected Poems, 1982). Πέθανε στην Αθήνα στις 29 Μαρτίου 2005.

Ένα ποίημα του Σαχτούρη είναι συνήθως σύντομο, γραμμένο με απλές καθημερινές λέξεις, σχεδόν χωρίς επίθετα και χωρίς ρητορεία. Κι όμως, ό,τι συμβαίνει μέσα του είναι παράξενο και συχνά τρομακτικό. Οι ίδιες μορφές επανέρχονται: πουλιά που αιμορραγούν, πληγωμένοι άγγελοι, φοβισμένα παιδιά, άδεια σπίτια, ο ήλιος που έγινε κόκκινος, ένα χτύπημα στην πόρτα. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη με τη λογική του ονείρου, και ο αναγνώστης δεν μαθαίνει ποτέ τι σημαίνουν.

Οι κριτικοί χαρακτήρισαν τον κόσμο του κόσμο εφιαλτών, και είναι αδύνατο να μη δει κανείς μέσα του τη σκιά της δεκαετίας του '40: την πείνα, τη βία, τον φόβο, το νυχτερινό χτύπημα στην πόρτα. Όμως ο Σαχτούρης δεν περιγράφει ποτέ την ιστορία ευθέως. Τη μεταμορφώνει σε μύθο, σε μορφές που επανέρχονται, τη λησμονημένη, τον ξένο, το νεκρό παιδί, τον ήλιο που ματώνει, και που γυρίζουν από βιβλίο σε βιβλίο.

Οι τίτλοι και μόνο σχεδιάζουν αυτό το τοπίο: Η λησμονημένη (1945), Παραλογαίς (1948), που πήρε το όνομά της από τις παραλογές, είδος ελληνικής δημοτικής μπαλάντας, Με το πρόσωπο στον τοίχο (1952), Τα στίγματα (1962), Το σκεύος (1971) και Εκτοπλάσματα (1986). Η οικονομία των μέσων του, ο τρόπος με τον οποίο λίγες κοινές λέξεις ανοίγουν στη φρίκη ή στην τρυφερότητα, επηρέασε πολλούς νεότερους ποιητές.

Ο Σαχτούρης είναι λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό από τον Σεφέρη, τον Ελύτη ή τον Ρίτσο, και κανένα λαϊκό τραγούδι δεν έκανε τους στίχους του κτήμα όλων. Ανάμεσα όμως στους ποιητές και στους απαιτητικούς αναγνώστες η θέση του είναι πολύ υψηλή, και τα ποιήματά του περιλαμβάνονται σε κάθε ανθολογία νεοελληνικής ποίησης και στα πανεπιστημιακά μαθήματα για τη μεταπολεμική λογοτεχνία. Τα άπαντά του κυκλοφορούν, και ένας αναγνώστης μπορεί να τα διατρέξει σε λίγα βράδια. Ένας καλός τρόπος να μπει κανείς είναι να διαβάσει δυνατά, αργά, μερικά ποιήματα από το Με το πρόσωπο στον τοίχο και να προσέξει πόσο λίγες λέξεις χρειάζεται. Έπειτα να τα συγκρίνει με τα υπερρεαλιστικά ποιήματα του Εγγονόπουλου, φίλου του και μεγαλύτερού του.

• Ήταν απόγονος του Γεωργίου Σαχτούρη, ναυάρχου της Ύδρας στην Επανάσταση του 1821.
• Τιμήθηκε με Κρατικό Βραβείο για Τα στίγματα το 1962 και με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τα Εκτοπλάσματα το 1987.
• Τα βιβλία του είναι πολύ λεπτά· μερικά από τα πιο διάσημα ποιήματά του έχουν μόλις λίγους στίχους.
• Ήταν κοντά στους Έλληνες υπερρεαλιστές αλλά δεν προσχώρησε ποτέ στο κίνημά τους.