Αδαμάντιος Κοραής

Ο Κοραής γεννήθηκε στις 27 Απριλίου 1748 στη Σμύρνη, γιος εμπόρου από τη Χίο. Ο πατέρας του τον προόριζε για το εμπόριο και το 1771 τον έστειλε στο Άμστερνταμ ως αντιπρόσωπο της επιχείρησης· ο νεαρός πέρασε εκεί έξι χρόνια μαθαίνοντας γλώσσες και διαβάζοντας αντί να πουλά, και η επιχείρηση απέτυχε. Πίσω στη Σμύρνη, αποφασισμένος να μη ζήσει υπό οθωμανική κυριαρχία, έπεισε την οικογένειά του να τον αφήσει να σπουδάσει ιατρική. Από το 1782 έως το 1788 σπούδασε στο Μονπελιέ, όπου πήρε το πτυχίο του με διάκριση, και τον Μάιο του 1788 μετακόμισε στο Παρίσι, έναν χρόνο πριν από την Επανάσταση, την οποία παρακολουθούσε από το παράθυρό του με ανησυχία και θαυμασμό.

Έζησε στο Παρίσι τα υπόλοιπα σαράντα πέντε χρόνια της ζωής του, φτωχός, ανύπαντρος, δουλεύοντας τα βιβλία του από νωρίς το πρωί σε ένα λιτό διαμέρισμα. Αρνήθηκε θέσεις και τιμές, προτιμώντας την ανεξαρτησία, και κέρδισε τη φήμη του ανάμεσα στους Γάλλους λογίους με εκδόσεις και μεταφράσεις αρχαίων κειμένων, αρχίζοντας με τον Ιπποκράτη το 1800. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 τον βρήκε εβδομήντα τριών χρονών· πολύ ηλικιωμένος για να κατέβει, έγραφε, συγκέντρωνε χρήματα και συμβούλευε, και με τα φυλλάδια των τελευταίων χρόνων του συγκρούστηκε σφοδρά με τον Ιωάννη Καποδίστρια, τον πρώτο κυβερνήτη της Ελλάδας, τον οποίο κατηγορούσε ότι κυβερνούσε σαν τύραννος. Αλληλογραφούσε με τον Τόμας Τζέφερσον για το σύνταγμα που έπρεπε να έχει μια ελεύθερη Ελλάδα.

Πέθανε στο Παρίσι στις 6 Απριλίου 1833 και τάφηκε στο Μονπαρνάς. Το 1877 το ελληνικό κράτος μετέφερε τα λείψανά του στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών.

Το έργο ζωής του Κοραή ήταν η Ἑλληνικὴ Βιβλιοθήκη (1805–1827), μια σειρά εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων, του Ισοκράτη, του Πλουτάρχου, του Στράβωνα, των Πολιτικών του Αριστοτέλη, του Επικτήτου και άλλων, που χρηματοδοτήθηκε από τους αδελφούς Ζωσιμά, Έλληνες εμπόρους στη Ρωσία, και στελνόταν δωρεάν στα σχολεία της Ελλάδας. Αυτό που διάβαζαν οι Έλληνες σε αυτές ήταν οι πρόλογοι, τα Προλεγόμενα ή Αὐτοσχέδιοι στοχασμοί, όπου ο εκδότης απευθυνόταν στους συμπατριώτες του σε απλή νέα ελληνική για την παιδεία, την ελευθερία, τον κλήρο, τη δεισιδαιμονία και πάνω απ' όλα τη γλώσσα. Νωρίτερα είχε γράψει την Ἀδελφικὴ Διδασκαλία (1798), οργισμένη απάντηση σε ένα πατριαρχικό φυλλάδιο που καλούσε τους Έλληνες να υπακούουν στον σουλτάνο, και το Σάλπισμα πολεμιστήριον (1801), ένα κάλεσμα στα όπλα· το 1803 διάβασε σε μια λόγια εταιρεία του Παρισιού το Υπόμνημά του για την κατάσταση του πολιτισμού στην Ελλάδα, αναγγέλλοντας στην Ευρώπη ότι οι Έλληνες ξυπνούσαν.

Στο γλωσσικό πρότεινε τη «μέση οδό»: ούτε την τεχνητή αρχαία ελληνική των λογίων ούτε την ομιλούμενη γλώσσα ακριβώς όπως ήταν, αλλά την ομιλούμενη «διορθωμένη», με τις ξένες λέξεις της αντικατεστημένες και τη γραμματική της τακτοποιημένη προς την αρχαία. Κεντρική ιδέα του ήταν η μετακένωσις, η «μετάγγιση» του Διαφωτισμού από την Ευρώπη στην Ελλάδα. Η διορθωμένη γλώσσα έγινε, σε άλλα χέρια και πιο άκαμπτα απ' ό,τι ήθελε ο ίδιος, η καθαρεύουσα που παρέμεινε η επίσημη γλώσσα του κράτους ως το 1976, και το γλωσσικό ζήτημα που δίχασε την Ελλάδα επί 150 χρόνια αρχίζει από αυτόν. Το τελευταίο του έργο, τα Ἄτακτα (1828–1835), είναι ένας τεράστιος θησαυρός σημειώσεων για ελληνικές λέξεις, αρχαίες και νέες.

Ο Κοραής είναι μία από τις τέσσερις μορφές των οποίων οι ανδριάντες στέκονται μπροστά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών, και το πρόσωπό του βρισκόταν στο χαρτονόμισμα των 100 δραχμών του 1978. Στη Χίο, το νησί της οικογένειάς του, η Βιβλιοθήκη Κοραή, που ιδρύθηκε με τα βιβλία που έστειλε εκεί, είναι μία από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες της Ελλάδας και φυλάσσει τα χειρόγραφα και την προσωπική του συλλογή. Οδοί Κοραή διασχίζουν το κέντρο της Αθήνας και σχεδόν κάθε ελληνικής πόλης, και η λέξη Διαφωτισμός σε ένα ελληνικό σχολικό βιβλίο έχει σχεδόν πάντα δίπλα της το όνομά του. Οι μαθητές τον συναντούν σε κάθε ιστορία της ελληνικής γλώσσας: η αντιπαράθεση ανάμεσα στη μέση οδό του και τη δημοτική του Ψυχάρη είναι η κεντρική ιστορία της νέας ελληνικής, και η ιδέα του για τη μετακένωση παραθέτεται ακόμη κάθε φορά που οι Έλληνες συζητούν για την Ευρώπη.

• Έφτασε στο Παρίσι τον Μάιο του 1788 και είδε τη Γαλλική Επανάσταση να εκτυλίσσεται από το παράθυρό του· έζησε στην πόλη τα επόμενα σαράντα πέντε χρόνια.
• Το 1823 έγραψε στον Τόμας Τζέφερσον, τότε ογδόντα χρονών, ζητώντας συμβουλές για ένα σύνταγμα της Ελλάδας, και ο Τζέφερσον του απάντησε εκτενώς.
• Αν και αφιέρωσε τη ζωή του στην Ελλάδα, δεν επισκέφθηκε ποτέ το ελεύθερο ελληνικό κράτος· τα λείψανά του έφτασαν στην Αθήνα μόλις το 1877.
• Το πρόσωπό του εμφανίστηκε στο ελληνικό χαρτονόμισμα των 100 δραχμών που κυκλοφόρησε το 1978.