Θουκυδίδης

Ο Θουκυδίδης, γιος του Ολόρου, γεννήθηκε στην Αθήνα γύρω στο 460 π.Χ. σε πλούσια οικογένεια με δεσμούς με τη Θράκη και με το δικαίωμα εκμετάλλευσης χρυσωρυχείων στη θρακική ακτή απέναντι από τη Θάσο. Το όνομα του πατέρα του είναι θρακικό και βασιλικό, και πιθανότατα συγγένευε με τον Κίμωνα, τον μεγάλο αριστοκράτη στρατηγό. Για τη νεότητά του δεν γνωρίζουμε τίποτε πέρα από όσα μας λέει ο ίδιος: ότι άρχισε να κρατά σημειώσεις μόλις ξέσπασε ο πόλεμος το 431 π.Χ., επειδή προέβλεψε ότι θα ήταν μεγαλύτερος από κάθε προηγούμενο, και ότι προσβλήθηκε από τον λοιμό το 430 π.Χ. και επέζησε, γι' αυτό και η περιγραφή των συμπτωμάτων του είναι τόσο ακριβής.

Το 424 π.Χ. εξελέγη ένας από τους δέκα στρατηγούς και τοποθετήθηκε στο βόρειο Αιγαίο. Όταν ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας επιτέθηκε αιφνιδιαστικά στην Αμφίπολη, την κομβική αθηναϊκή αποικία στον Στρυμόνα, ο Θουκυδίδης απέπλευσε από τη Θάσο με επτά πλοία, αλλά έφτασε μισή μέρα αργότερα· η πόλη είχε ήδη παραδοθεί. Η Αθήνα τον καταδίκασε σε εξορία. Τα επόμενα είκοσι χρόνια τα πέρασε, όπως λέει, μακριά από την πόλη, με τον χρόνο να παρατηρεί τα γεγονότα και με πρόσβαση στην πελοποννησιακή πλευρά όσο και στη δική του, και φαίνεται ότι ταξίδεψε πολύ, ίσως στη Σικελία και σίγουρα στην Πελοπόννησο και στη Μακεδονία.

Επέστρεψε στην Αθήνα μετά την αμνηστία του 404 π.Χ. και πέθανε λίγα χρόνια αργότερα, γύρω στο 400 π.Χ., ίσως βίαια, αφήνοντας το έργο ημιτελές: σταματά στη μέση μιας πρότασης στο έτος 411. Η αρχαία παράδοση τοποθετούσε τον τάφο του ανάμεσα στους τάφους της οικογένειας του Κίμωνα, έξω από τα τείχη. Ο Ξενοφών και άλλοι συνέχισαν την αφήγηση από εκεί όπου εκείνος την άφησε.

Οι «Ιστορίαι», χωρισμένες σε οκτώ βιβλία από μεταγενέστερους εκδότες, αφηγούνται τον Πελοποννησιακό πόλεμο από τα αίτιά του ως το 411 π.Χ. Το πρώτο βιβλίο εξηγεί γιατί ο Θουκυδίδης θεωρεί τον πόλεμο τον μεγαλύτερο όλων, εξετάζει την πρώιμη ελληνική ιστορία με μάτι σκεπτικιστή, εκθέτει τη μέθοδό του και διακρίνει τις φανερές αιτιάσεις από αυτό που ονομάζει «την αληθεστάτη πρόφαση»: την αύξηση της αθηναϊκής δύναμης και τον φόβο που προκαλούσε στη Σπάρτη. Λέει στον αναγνώστη ότι έλεγξε κάθε πληροφορία, δεν εμπιστεύτηκε τη μνήμη κανενός και συνέθεσε τις δημηγορίες μένοντας όσο το δυνατόν πιο κοντά σε όσα ειπώθηκαν, βάζοντας όμως τους ομιλητές να λένε ό,τι απαιτούσε η περίσταση.

Τα μεγάλα κομμάτια που ακολουθούν είναι από τις πιο πολυδιαβασμένες σελίδες της ελληνικής γραμματείας. Ο Επιτάφιος του Περικλή (Β΄ 35–46) είναι η δημοκρατία που περιγράφει τον εαυτό της· ο λοιμός των Αθηνών (Β΄ 47–54) είναι μια κλινική και ηθική νεκροψία μιας πόλης πανικόβλητης· ο εμφύλιος της Κέρκυρας (Γ΄ 82–83) αναλύει πώς οι λέξεις αλλάζουν σημασία όταν μια κοινότητα σπαράσσεται· η συζήτηση για τη Μυτιλήνη (Γ΄ 36–49) αναρωτιέται αν πρέπει να σφαγιαστεί μια επαναστατημένη πόλη· στον διάλογο των Μηλίων (Ε΄ 84–116) οι Αθηναίοι λένε σε ένα μικρό νησί ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει· και τα βιβλία ΣΤ΄ και Ζ΄ αφηγούνται τη Σικελική εκστρατεία, από την αναχώρηση του στόλου ως την καταστροφή του στις Συρακούσες, σαν τραγωδία σε πεζό λόγο.

Τα ελληνικά του είναι φημισμένα για τη δυσκολία τους: συμπυκνωμένα, αφηρημένα, γεμάτα αντιθέσεις και περιόδους που λυγίζουν κάτω από το βάρος της σκέψης τους. Η ματιά του στα ανθρώπινα πράγματα είναι χωρίς συναισθηματισμούς, χωρίς θεούς, χωρίς οιωνούς που να τους πιστεύει, με την ανθρώπινη φύση ως σταθερά που κάνει το παρελθόν χρήσιμο για την κατανόηση του μέλλοντος. Γι' αυτό είναι ο πρόγονος του πολιτικού ρεαλισμού και κάθε ιστορικού που ζητά τεκμήρια.

Οι μαθητές του ελληνικού λυκείου διαβάζουν τον Θουκυδίδη στο πρωτότυπο, συνήθως τα κεφάλαια για την Κέρκυρα από το τρίτο βιβλίο και αποσπάσματα από τον Επιτάφιο, που πολλοί θεωρούν το δυσκολότερο κείμενο των σχολικών τους χρόνων και θυμούνται για μια ζωή. Η φράση «κτήμα ες αεί» χρησιμοποιείται στα νέα ελληνικά για καθετί με διαρκή αξία, και το «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει» παρατίθεται σε κάθε συζήτηση για τη διεθνή πολιτική. Στο εξωτερικό, η «παγίδα του Θουκυδίδη», όρος που επινοήθηκε τη δεκαετία του 2010 για να περιγράψει τον κίνδυνο πολέμου ανάμεσα σε μια ανερχόμενη και μια εδραιωμένη δύναμη, έφερε ξανά το όνομά του στις εφημερίδες. Ο μαθητής μπορεί να περπατήσει στον Κεραμεικό της Αθήνας, όπου θάφτηκαν οι νεκροί του πολέμου του 431 π.Χ. πριν μιλήσει ο Περικλής, ή να επισκεφθεί τον αρχαιολογικό χώρο της Αμφίπολης στη Μακεδονία, η απώλεια της οποίας του στοίχισε την καριέρα και μας χάρισε το βιβλίο. Η άσκηση Γ2 του ιστότοπου για την αντιγεγονοτική ιστορία και οι σελίδες για τον Περικλή και τον Ηρόδοτο συνεχίζουν το θέμα.

• Είναι ο μόνος μεγάλος αρχαίος ιστορικός που ήταν και στρατηγός στον πόλεμο που περιγράφει, και έχασε τη θέση του επειδή έφτασε στην Αμφίπολη μισή μέρα αργότερα.
• Προσβλήθηκε από τον λοιμό των Αθηνών και επέζησε, κάτι που του επέτρεψε να περιγράψει την αρρώστια από μέσα· οι γιατροί συζητούν ακόμη ποια νόσος ήταν.
• Η ιστορία του διακόπτεται στη μέση μιας πρότασης το 411 π.Χ., επτά χρόνια πριν τελειώσει ο πόλεμος· τα Ελληνικά του Ξενοφώντος αρχίζουν ακριβώς εκεί όπου σταματά.
• Το πρώτο βιβλίο που δημοσίευσε ο Τόμας Χομπς, το 1629, ήταν μια αγγλική μετάφραση του Θουκυδίδη, τον οποίο αποκαλούσε «τον πιο πολιτικό ιστοριογράφο που έγραψε ποτέ».