Η ζωή
Ο Ισοκράτης γεννήθηκε στην Αθήνα το 436 π.Χ., πέντε χρόνια πριν αρχίσει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Σύμφωνα με τους μεταγενέστερους Βίους των δέκα ρητόρων, ο πατέρας του, ο Θεόδωρος από την Ερχιά, είχε εργαστήριο όπου δούλοι κατασκεύαζαν αυλούς, τα διπλά πνευστά που συχνά αποδίδονται ως «φλογέρες», και μπορούσε να προσφέρει εξαιρετική μόρφωση στα παιδιά του. Η ίδια παράδοση αναφέρει τον Πρόδικο, τον Γοργία και τον Τεισία ανάμεσα στους δασκάλους του νέου. Ο πόλεμος στοίχισε στην οικογένεια μεγάλο μέρος της περιουσίας της. Μετά την ήττα της Αθήνας το 404 π.Χ., ο Ισοκράτης εργάστηκε για μερικά χρόνια ως λογογράφος, δηλαδή επαγγελματίας συντάκτης δικανικών λόγων που τους εκφωνούσαν οι ίδιοι οι πελάτες του.
Γύρω στο 390 π.Χ. ίδρυσε δική του σχολή ρητορικής, την οποία προτιμούσε να ονομάζει φιλοσοφία. Δίδαξε για περισσότερα από πενήντα χρόνια και πλούτισε τόσο ώστε να χρηματοδοτήσει πολεμικό πλοίο. Στους μαθητές που συνδέονται με αυτόν περιλαμβάνονται οι ιστορικοί Έφορος και Θεόπομπος, ο στρατηγός Τιμόθεος, ο Νικοκλής της Κύπρου και οι ρήτορες Ισαίος, Λυκούργος και Υπερείδης, αν και ορισμένα ονόματα στηρίζονται μόνο στην αρχαία παράδοση. Απέφευγε την εκκλησία του δήμου, επικαλούμενος την αδύναμη φωνή και τη δειλία του. Έγραψε την Αντίδοση στα 82 του και ολοκλήρωσε τον Παναθηναϊκό περίπου στα 97. Πέθανε το 338 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη της Χαιρώνειας. Η αρχαία ιστορία ότι αυτοκτόνησε από θλίψη με ασιτία είναι αβέβαιη, επειδή μια επιστολή προς τον Φίλιππο που αποδίδεται στις τελευταίες του μέρες ακούγεται ακόμη αισιόδοξη.
Το έργο
Ο Ισοκράτης έγραφε πεζό λόγο για να διαβάζεται και όχι μόνο για να ακούγεται. Οι έξι σωζόμενοι δικανικοί του λόγοι, όπως ο Αἰγινητικός, προέρχονται από τα χρόνια που ήταν λογογράφος και υποστηρίζουν ιδιωτικές υποθέσεις για κληρονομιές, χρήματα και περιουσίες. Οι σχολικοί του λόγοι είναι διαφορετικοί: κυκλοφορούσαν γραπτοί ως πρότυπα ύφους και πολιτικής σκέψης, συχνά με τη μορφή λόγων που δεν εκφωνήθηκαν ποτέ. Στο Κατὰ τῶν σοφιστῶν, γύρω στο 390 π.Χ., επιτέθηκε σε δασκάλους που υπόσχονταν υπερβολικά πολλά και παρουσίασε το δικό του πρόγραμμα: ταλέντο, διδασκαλία και άσκηση. Το Ἑλένης ἐγκώμιον επικρίνει μια παλαιότερη πραγμάτευση της ίδιας ηρωίδας, που συνήθως ταυτίζεται με τον λόγο του Γοργία, και προσφέρει δικό του υπόδειγμα.
Το πιο γνωστό του έργο, ο Πανηγυρικός, κυκλοφόρησε γύρω στο 380 π.Χ. Καλεί τους Έλληνες να σταματήσουν τις έριδες και να ενωθούν απέναντι στην Περσία, με επικεφαλής την Αθήνα και τη Σπάρτη. Αργότερα, στον Φίλιππο του 346 π.Χ., κάλεσε τον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας να ηγηθεί αυτής της εκστρατείας. Ο λόγος Περὶ ἀντιδόσεως υπερασπίζεται τη ζωή και τη διδασκαλία του με τη μορφή μιας φανταστικής δίκης. Το ύφος του είναι γνωστό για τις μακριές, προσεκτικά δομημένες περιόδους, με ισορροπημένα κώλα, όμοιες καταλήξεις και ομαλό ήχο. Για τον Ισοκράτη, η άσκηση στον λόγο ήταν και άσκηση της κρίσης και του χαρακτήρα, και οι μεταγενέστεροι δάσκαλοι της ρητορικής τον μελέτησαν προσεκτικά.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Ο Ισοκράτης παραμένει βασικό ανάγνωσμα στις κλασικές σπουδές, και το ανθολόγιο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας παρουσιάζει την Ελένη του με νεοελληνική μετάφραση. Η φράση του από τον Πανηγυρικό για τους Έλληνες και την παιδεία παρατίθεται συχνά, μερικές φορές μακριά από τα συμφραζόμενα: στον λόγο αποτελεί έπαινο της Αθήνας και του πολιτισμού της. Ξεκινήστε από το παράθεμα της σελίδας και τη δική μας νεοελληνική απόδοση. Βρείτε τις δύο αντιθέσεις στο πρωτότυπο: μηκέτι… ἀλλά (όχι πια… αλλά) και μᾶλλον… ἤ (περισσότερο… παρά). Έπειτα γράψτε δύο δικές σας προτάσεις στα νέα ελληνικά, μια σύσταση και την αιτιολόγησή της, για παράδειγμα: «Προτείνω να διαβάζεις λίγα ελληνικά κάθε μέρα, γιατί η γλώσσα θέλει επιμονή». Τέλος, κρίνετε αν οι προτάσεις σας μοιάζουν με συμβουλή στην τάξη ή με επιχείρημα στο δικαστήριο.
Το ξέρατε;
- Ένα μεταγενέστερο ανέκδοτο λέει ότι ο Ισοκράτης παρομοίαζε τον εαυτό του με ακόνι: δεν κόβει, αλλά κάνει το σίδερο κοφτερό.
- Στον Παναθηναϊκό λέει ότι ήταν 94 χρονών όταν τον άρχισε και 97 όταν επέστρεψε για να τον ολοκληρώσει.
- Με το όνομά του σώζονται εννέα επιστολές, αλλά δεν είναι όλες σίγουρα δικές του.
- Η σχολή του ήταν αντίπαλος της Ακαδημίας του Πλάτωνα στην Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Αἰγινητικός | Αιγινητικός — δικανικός λόγος | ? |
| Κατὰ τῶν σοφιστῶν | Κατά των σοφιστών | c. 390 BC |
| Πανηγυρικός | Πανηγυρικός | c. 380 BC |
| Περὶ ἀντιδόσεως | Περί αντιδόσεως | 354/353 BC |
| Φίλιππος | Φίλιππος (Προς Φίλιππο) | 346 BC |
| Παναθηναϊκός | Παναθηναϊκός | c. 339 BC |
Μια φράση που μένει
τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεποίηκε μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι, καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας
Στα σημερινά ελληνικάΗ πόλη μας έκανε το όνομα των Ελλήνων να δηλώνει όχι πια την καταγωγή αλλά τη σκέψη, και να λέγονται Έλληνες περισσότερο όσοι μετέχουν στην παιδεία μας παρά όσοι έχουν απλώς την ίδια καταγωγή.
tò tôn Hellḗnōn ónoma pepoíēke mēkéti toû génous allà tês dianoías dokeîn eînai, kaì mâllon Héllēnas kaleîsthai toùs tês paideúseōs tês hēmetéras ḕ toùs tês koinês phýseōs metéchontas
