Στρατής Τσίρκας

Γεννήθηκε ως Γιάννης Χατζηανδρέας στο Κάιρο στις 23 Ιουλίου 1911, μέσα στη μεγάλη και ακμάζουσα ελληνική παροικία της Αιγύπτου, που τότε αριθμούσε πολύ περισσότερους από εκατό χιλιάδες ανθρώπους στην Αλεξάνδρεια, στο Κάιρο και στις πόλεις του Νείλου. Μεγάλωσε ανάμεσα σε ελληνικά σχολεία και σε μια αραβική και κοσμοπολίτικη πόλη, και από τα δεκαεπτά του κέρδιζε τη ζωή του στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου, ως λογιστής στην Άνω Αίγυπτο και, από το 1939, ως διευθυντής βυρσοδεψείου στην Αλεξάνδρεια, γράφοντας στον ελεύθερο χρόνο του. Το 1930 γνώρισε τον Καβάφη. Τη δεκαετία του 1930 δημοσίευσε ποίηση, πρώτα απ’ όλα τους Φελλάχους (1937), και πήρε μέρος στους αριστερούς και αντιφασιστικούς κύκλους του αιγυπτιώτη ελληνισμού.

Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η Αίγυπτος έγινε η βάση της ελληνικής εξόριστης κυβέρνησης και των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων της Μέσης Ανατολής, και ο Τσίρκας έζησε από κοντά την πολιτική αναταραχή ανάμεσά τους: τις συγκρούσεις βασιλοφρόνων και Αριστεράς, τα κινήματα του 1943 και του 1944 και την καταστολή τους. Τα γεγονότα αυτά έγιναν η πρώτη ύλη της πεζογραφίας του. Μετά τον πόλεμο δημοσίευσε διηγήματα και, το 1958, την πρώτη μεγάλη μελέτη του για τον Καβάφη. Το 1963, καθώς η ελληνική παροικία της Αιγύπτου διαλυόταν επί Νάσερ, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Ο πρώτος τόμος της τριλογίας του, Η Λέσχη (1960), τον έφερε σε ανοιχτή σύγκρουση με την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος, που του ζήτησε να τον αποκηρύξει· αρνήθηκε και διαγράφηκε, και μετά τη διάσπαση του κόμματος το 1968 προσχώρησε στο ανανεωτικό ΚΚΕ Εσωτερικού. Πέθανε στην Αθήνα στις 27 Ιανουαρίου 1980.

Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες αποτελούνται από Η Λέσχη (1960), που διαδραματίζεται στην Ιερουσαλήμ, την Αριάγνη (1962), που διαδραματίζεται στο Κάιρο, και Η Νυχτερίδα (1965), που διαδραματίζεται στην Αλεξάνδρεια, όλες στα χρόνια 1942–44. Στο κέντρο βρίσκεται ο Μάνος Σιμωνίδης, Έλληνας αξιωματικός και άνθρωπος της Αριστεράς, που παρασύρεται στη συνωμοσία, τον έρωτα και την αμφιβολία, αλλά η τριλογία βρίθει από φωνές: πολιτικούς της εξορίας, Βρετανούς πράκτορες, Άραβες εθνικιστές, Εβραίους πρόσφυγες, Αλεξανδρινούς εμπόρους, πόρνες και στρατιώτες. Ο Τσίρκας χρησιμοποιεί εσωτερικό μονόλογο, εναλλασσόμενες οπτικές γωνίες, επιστολές και ντοκουμέντα, και τα βιβλία συγκρίνονται συχνά με τα μεγάλα ευρωπαϊκά μοντερνιστικά μυθιστορήματα· η γαλλική μετάφραση του 1971 τον έκανε γνωστό στο εξωτερικό και κέρδισε το 1972 γαλλικό βραβείο καλύτερου ξένου μυθιστορήματος. Πάνω απ’ όλα, η τριλογία μιλά για τη συνείδηση: τι οφείλει ένας έντιμος άνθρωπος σε έναν σκοπό, και τι μπορεί ένας σκοπός να του ζητήσει.

Το τελευταίο του μυθιστόρημα, Η χαμένη άνοιξη (1976), μεταφέρεται στην Αθήνα και στην πολιτική κρίση του 1965. Το κριτικό του έργο είναι εξίσου σημαντικό. Στις μελέτες Ο Καβάφης και η εποχή του (1958) και Ο πολιτικός Καβάφης (1971) τοποθέτησε τον ποιητή στην πραγματική Αλεξάνδρεια της αγγλικής κατοχής και του αιγυπτιακού εθνικού κινήματος, υποστηρίζοντας ότι πολλά από τα ιστορικά ποιήματα κρύβουν πολιτικά νοήματα. Η προσέγγιση αμφισβητήθηκε, άνοιξε όμως έναν νέο τρόπο ανάγνωσης του Καβάφη.

Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες συγκαταλέγονται τακτικά στα σημαντικότερα ελληνικά μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα και διδάσκονται στα ελληνικά πανεπιστήμια. Για όσους αναγνώστες ενδιαφέρονται για τον χαμένο ελληνικό κόσμο της Αιγύπτου, ο Τσίρκας, μαζί με τον Καβάφη, είναι ο απαραίτητος οδηγός: τα καφενεία και οι λέσχες της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου, η ανάμειξη των γλωσσών, η αίσθηση μιας κοινότητας που πρόκειται να χαθεί. Τα δοκίμιά του παραμένουν αφετηρία για κάθε συζήτηση για τον Καβάφη και την πολιτική. Μια καλή ιδέα: διαβάστε τις πρώτες σελίδες της Λέσχης και προσέξτε πόσο γρήγορα αλλάζουν οι φωνές· ύστερα διαβάστε την «Πόλι» του Καβάφη και σκεφτείτε γιατί και οι δύο συγγραφείς έβλεπαν την Αλεξάνδρεια ως πόλη που δεν μπορεί κανείς να την αφήσει.

• Το Στρατής Τσίρκας ήταν ψευδώνυμο· το πραγματικό του όνομα ήταν Γιάννης Χατζηανδρέας.
• Κάθε τόμος της τριλογίας του διαδραματίζεται σε διαφορετική πόλη: Ιερουσαλήμ, Κάιρο, Αλεξάνδρεια.
• Ο πρώτος τόμος, Η Λέσχη, προκάλεσε ρήξη με την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος, που τον διέγραψε όταν αρνήθηκε να τον αποκηρύξει.
• Έζησε στην Αίγυπτο ως το 1963 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα μόλις στα πενήντα του.