Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος

Η Άλκη Κυριακίδου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 17 Ιουνίου 1935, τρίτη κόρη της Ευτυχίας και του Στίλπωνα Κυριακίδη, που δίδασκε Λαογραφία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Αποφοίτησε από το Κολέγιο Ανατόλια το 1953 και την ίδια χρονιά μπήκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου. Με υποτροφία Fulbright σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, όπου πήρε πτυχίο Bachelor of Arts το 1957, και το 1958 πήρε το πτυχίο Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Θεσσαλονίκης. Το διπλό της επώνυμο ενώνει το όνομα του πατέρα της με εκείνο του συζύγου της, Στέλιου Νέστορα.

Το 1960 έγινε βοηθός στην πανεπιστημιακή έδρα που περιλάμβανε τη Λαογραφία, και στα μέσα της δεκαετίας του 1960 ολοκλήρωσε διδακτορικό για τα υφαντά της Μακεδονίας και της Θράκης. Το 1966–67, με κρατική υποτροφία, βρέθηκε στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε το σεμινάριο του Κλοντ Λεβί-Στρος στην École Pratique des Hautes Études. Πίσω στη Θεσσαλονίκη ανέλαβε μεγάλο μέρος της διδασκαλίας της έδρας, όμως επί δικτατορίας η πορεία της ανακόπηκε: το 1973 η θέση της δεν ανανεώθηκε και μετατέθηκε σε σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης.

Μετά την πτώση της χούντας επέστρεψε στο πανεπιστήμιο τον Σεπτέμβριο του 1974. Εξελέγη καθηγήτρια το 1976 και έγινε τακτική καθηγήτρια Λαογραφίας το 1979. Δίδαξε επίσης ανθρωπολογία στη νέα σχολή διοίκησης επιχειρήσεων και ελευθέρων σπουδών του Κολεγίου Ανατόλια, το σημερινό ACT, και το 1978 έγινε πρόεδρος της Μακεδονικής Καλλιτεχνικής Εταιρείας «Τέχνη». Πέθανε στη Θεσσαλονίκη τον Σεπτέμβριο του 1988, σε ηλικία πενήντα τριών ετών.

Η διδακτορική της διατριβή, Τα υφαντά της Μακεδονίας και της Θράκης (1965), μελέτησε την οικιακή υφαντική της Βόρειας Ελλάδας. Στο Παρίσι γνώρισε τη δομική ανθρωπολογία και αργότερα έγραψε την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση της Άγριας σκέψης του Λεβί-Στρος (1977). Τα δοκίμιά της, συγκεντρωμένα στα Λαογραφικά μελετήματα (1975), έφεραν αυτά τα νέα ερωτήματα στην ελληνική λαογραφική έρευνα.

Το πιο γνωστό της βιβλίο, Η θεωρία της ελληνικής λαογραφίας (1978), είναι μια κριτική ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η επιστήμη είχε ορίσει τον «λαό» και την παράδοσή του, μαζί και των ιδεών του ίδιου του πατέρα της. Κάλεσε τους αναγνώστες να δουν την ίδια τη λαογραφική έρευνα ως προϊόν της ιστορίας και των εθνικών προβληματισμών, όχι ως ουδέτερη καταγραφή.

Οι δώδεκα μήνες (1982), με δώδεκα ολοσέλιδες εικόνες του ζωγράφου Χρόνη Μπότσογλου, ακολουθούν τα έθιμα της χρονιάς: τα κάλαντα, το καρναβάλι, τις φωτιές του Αη-Γιαννιού, το μαντικό έθιμο του κλήδονα και τις δουλειές των χωραφιών. Τη δεκαετία του 1980 στράφηκε στην προφορική ιστορία και επέλεξε ως πεδίο της τους Πόντιους πρόσφυγες της Θεσσαλονίκης. Το άρθρο της «Ο χρόνος της προφορικής ιστορίας» (1987) ανοίγει με τη φράση: «Ο χρόνος της προφορικής ιστορίας είναι ο χρόνος της μνήμης».

Οι Έλληνες λαογράφοι συνεχίζουν να την τιμούν. Το Λαογραφικό Μουσείο και Αρχείο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου έχει σελίδα αφιερωμένη σε εκείνη ανάμεσα στους ανθρώπους που διαμόρφωσαν την επιστήμη, και το Πανεπιστήμιο Αθηνών αφιέρωσε την ετήσια λαογραφική διάλεξη του 2013 στη χωροχρονική της προσέγγιση του παραδοσιακού πολιτισμού. Οι Δώδεκα μήνες κυκλοφορούν ακόμη από τις εκδόσεις Μαλλιάρης-Παιδεία. Δοκιμάστε τη μέθοδό της σε ένα έθιμο: διαλέξτε μια γιορτή από μια ελληνική πόλη ή ένα χωριό που γνωρίζετε, ρωτήστε «Πότε γίνεται…;» και απαντήστε με έναν μήνα και μια επιφύλαξη, για παράδειγμα «Σε πολλά μέρη ο κλήδονας γίνεται τον Ιούνιο». Έπειτα προσθέστε μια πρόταση που λέει από πού προέρχεται η πληροφορία σας: ένα βιβλίο, έναν ιστότοπο ή έναν άνθρωπο που ρωτήσατε.

• Σπούδασε στις Ηνωμένες Πολιτείες με υποτροφία Fulbright το 1956–57, πριν ολοκληρώσει το ελληνικό της πτυχίο.
• Επί δικτατορίας δίδαξε στη Μέση Εκπαίδευση, πρώτα στα Βασιλικά και έπειτα στην Καλαμαριά.
• Το 1974 εργάστηκε για λίγο στο Υπουργείο Παιδείας σε σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας.
• Το 1983 ήταν η κεντρική ομιλήτρια στην πρώτη τελετή αποφοίτησης της σχολής διοίκησης επιχειρήσεων και ελευθέρων σπουδών του Κολεγίου Ανατόλια.