Πίνδαρος

Ο Πίνδαρος γεννήθηκε γύρω στο 518 π.Χ. στις Κυνός Κεφαλές, ένα χωριό στην επικράτεια της Θήβας στη Βοιωτία, σε αριστοκρατική οικογένεια που διεκδικούσε καταγωγή από το σπαρτιατικό γένος των Αιγειδών. Η παράδοση λέει ότι σπούδασε μουσική και ποίηση στην Αθήνα, και η αρχαιότερη ωδή που μπορούμε να χρονολογήσουμε, ο δέκατος Πυθιόνικος, γράφτηκε το 498 π.Χ., όταν ήταν περίπου είκοσι ετών, για έναν νεαρό Θεσσαλό ευγενή. Από τότε δούλευε κατά παραγγελία σε όλο τον ελληνικό κόσμο: φιλοδοξία του ήταν να γίνει ο ποιητής ολόκληρης της Ελλάδας, όχι μιας μόνο πόλης.

Η σταδιοδρομία του συνέπεσε με τους Περσικούς πολέμους, στους οποίους η Θήβα πήρε το μέρος των Περσών, μια αμηχανία που οι ωδές του χειρίζονται με προσοχή, και με τη χρυσή εποχή των τυράννων της Σικελίας. Το 476 π.Χ. ταξίδεψε στη Σικελία και έγραψε για τον Ιέρωνα των Συρακουσών και τον Θήρωνα του Ακράγαντα, τους πλουσιότερους χορηγούς της εποχής, υμνώντας τα άλογα κούρσας και τα άρματά τους στους πρώτους Ολυμπιόνικους και Πυθιόνικους. Έγραψε συχνά για τις αριστοκρατικές οικογένειες της Αίγινας, έντεκα ωδές συνολικά, και για τον Αρκεσίλαο, βασιλιά της Κυρήνης στη Λιβύη, και συνέθεσε ύμνους, παιάνες και διθυράμβους για πόλεις και ιερά, ανάμεσά τους έναν διθύραμβο που εγκωμίαζε τη «λιπαρή, ιοστέφανη, αοίδιμη Αθήνα», για τον οποίο, όπως λέγεται, οι Αθηναίοι τον αντάμειψαν και οι Θηβαίοι του επέβαλαν πρόστιμο.

Το τελευταίο χρονολογήσιμο ποίημά του, ο όγδοος Πυθιόνικος, υμνεί έναν παλαιστή από την Αίγινα το 446 π.Χ. και περιέχει τους πιο διάσημους στίχους που έγραψε ποτέ για την ανθρώπινη ευθραυστότητα· ήταν περίπου εβδομήντα ετών. Λέγεται ότι πέθανε στο Άργος γύρω στο 438 π.Χ. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, όταν ο Αλέξανδρος ισοπέδωσε τη Θήβα το 335 π.Χ., διέταξε να μείνει ανέπαφο το σπίτι του ποιητή.

Οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι κατέταξαν την ποίηση του Πινδάρου σε δεκαεπτά βιβλία· τέσσερα σώζονται ακέραια, οι Ἐπίνικοι, σαράντα πέντε ποιήματα ομαδοποιημένα ανά γιορτή ως Ὀλυμπιόνικοι, Πυθιόνικοι, Νεμεόνικοι και Ἰσθμιόνικοι. Ο επίνικος εκτελούνταν από χορό νέων, με λύρα και αυλό, κατά την επιστροφή του νικητή στην πατρίδα του. Ονομάζει τον νικητή, την οικογένεια και την πόλη του, μεταπηδά σε έναν μύθο που συνδέεται μαζί τους και επιστρέφει με γνωμικά για τους θεούς, την τύχη και τη βραχύτητα της δόξας. Η δομή είναι τριαδική, στροφή, αντιστροφή και επωδός, σε μέτρα μεγάλης πολυπλοκότητας, και η γλώσσα είναι μια υψηλή λογοτεχνική δωρική, γεμάτη σύνθετα επίθετα και απότομες μεταβάσεις.

Ο πρώτος Ολυμπιόνικος (476 π.Χ.), για το άλογο κούρσας του Ιέρωνα, τον Φερένικο, αρχίζει με την περίφημη πριαμέλη «Ἄριστον μὲν ὕδωρ» (άριστο είναι το νερό, και το χρυσάφι φωτιά που αστράφτει) και αφηγείται την ιστορία του Πέλοπα και της αρματοδρομίας του για το χέρι της Ιπποδάμειας. Ο έβδομος Ολυμπιόνικος (464 π.Χ.), για τον πυγμάχο Διαγόρα τον Ρόδιο, λέγεται ότι χαράχτηκε με χρυσά γράμματα στον ναό της Αθηνάς στη Λίνδο. Ο δεύτερος Πυθιόνικος τελειώνει με την προσταγή «γένοι' οἷος ἐσσὶ μαθών» (γίνε αυτό που είσαι, αφού το μάθεις), και ο όγδοος Πυθιόνικος (446 π.Χ.) με τον στοχασμό ότι είμαστε πλάσματα μιας μέρας, όνειρο σκιάς, ώσπου να πέσει πάνω μας μια θεόσταλτη λάμψη.

Θέμα του Πινδάρου είναι η αρετή, η υπεροχή που κληρονομείται με το αίμα και αποδεικνύεται στην πράξη, και η δύναμη του ποιητή να την κάνει αθάνατη· για τη δική του τέχνη μιλά με μια αυτοπεποίθηση που κανένας Έλληνας ποιητής δεν έφτασε, αετός ανάμεσα σε κρώζοντα κοράκια.

Ο Πίνδαρος διαμόρφωσε την ιδέα της ωδής για δυόμισι χιλιάδες χρόνια: ο Οράτιος προειδοποιούσε ότι όποιος επιχειρεί να τον συναγωνιστεί πετά με κέρινα φτερά, ο Ρονσάρ, ο Κάουλι και ο Χέλντερλιν τον μιμήθηκαν και τον μετέφρασαν, και το «πινδαρικός» σημαίνει ακόμη υψηλός, ακανόνιστος και εμπνευσμένος. Στην Ελλάδα οι στίχοι του πέρασαν στη γλώσσα: το «Άριστον μεν ύδωρ» παρατίθεται όπου εξυμνείται το νερό, σε κρήνες και σε λόγους για το περιβάλλον, και το «σκιάς όναρ άνθρωπος» είναι η λόγια φράση για τη βραχύτητα της ζωής. Η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων επανέφερε τους Ολυμπιόνικους στη δημόσια ζωή: στίχοι τους διαβάζονται σε ολυμπιακές τελετές και τυπώνονται στις σχολικές ανθολογίες αρχαϊκής λυρικής ποίησης που χρησιμοποιούνται στο λύκειο. Οι επισκέπτες της Θήβας μπορούν να δουν το αρχαιολογικό μουσείο της πόλης, που ξανάνοιξε το 2016, και στην Αθήνα ένας δρόμος στο Κολωνάκι φέρει το όνομά του. Η σελίδα του ιστότοπου για τον Σπύρο Λούη, τον πρώτο νικητή του σύγχρονου μαραθωνίου, είναι η φυσική συνέχεια αυτής εδώ.

• Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος κατέστρεψε τη Θήβα το 335 π.Χ., άφησε όρθιους μόνο τους ναούς και το σπίτι του Πινδάρου, που είχε πεθάνει έναν αιώνα πριν.
• Λέγεται ότι οι Ρόδιοι χάραξαν τον έβδομο Ολυμπιόνικό του με χρυσά γράμματα στον ναό της Αθηνάς στη Λίνδο.
• Ο έπαινός του για την «ιοστέφανη» Αθήνα του στοίχισε, όπως λέγεται, ένα πρόστιμο από τους Θηβαίους συμπολίτες του και του χάρισε έναν ανδριάντα από τους ευγνώμονες Αθηναίους.
• Μόνο τέσσερα από τα δεκαεπτά βιβλία της ποίησής του σώζονται ακέραια· μεγάλο μέρος των υπολοίπων ανακτήθηκε από αιγυπτιακούς παπύρους τον εικοστό αιώνα.