Ελένη Βιτάλη

Η Ελένη Βιτάλη γεννήθηκε ως Ελένη Λαβίδα στην Αθήνα στις 19 Σεπτεμβρίου 1954· ορισμένα διαδικτυακά βιογραφικά αναφέρουν τα Τρίκαλα, όμως ο κατάλογος της ελληνικής δισκογραφίας δίνει την Αθήνα. Ο πατέρας της, ο Τάκης Λαβίδας, έπαιζε σαντούρι, το κρουστό έγχορδο της ελληνικής λαϊκής μουσικής, και η μητέρα της, η Λούσυ Καραγεωργίου, τραγουδούσε σε πανηγύρια. Σε τηλεοπτικό πορτρέτο του 2000 μίλησε για τη ρομική καταγωγή της οικογένειας. Στα δεκατρία ηχογράφησε ένα δισκάκι με τον πατέρα της και γύρω στα δεκατέσσερα ακολούθησε τη μητέρα της στο πρώτο της πανηγύρι, μια χωριάτικη γιορτή αγίου. Ως τα δεκαπέντε ή δεκαέξι της ταξίδευε σε πανηγύρια με μουσικούς φίλους του πατέρα της, από την Πελοπόννησο ως την Ήπειρο.

Κουρασμένη από τα πανηγύρια, στράφηκε σε μουσικούς της Αθήνας, και ένας φίλος τη σύστησε στον Αλέκο Πατσιφά, επικεφαλής της δισκογραφικής εταιρείας Lyra. Όπως διηγείται η ίδια, ηχογράφησε το «Άι γαρούφαλλό μου» των Αργύρη Κουνάδη και Βαγγέλη Γκούφα την ημέρα της ακρόασης· το τραγούδι μπήκε στον δίσκο του Κουνάδη «Δεν περισσεύει υπομονή» με τη Σωτηρία Μπέλλου. Σύντομα τραγούδησε στο Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης το «Χωρίς δεκάρα», γνωστό από το ρεφρέν για τον Μανωλιό, και συμμετείχε σε ηχογράφηση της Lyra το 1974 των «18 λιανοτράγουδων της πικρής πατρίδας» του Μίκη Θεοδωράκη. Το 2000 η ΕΡΤ κατέγραψε την επιστροφή της στη σκηνή ύστερα από επτά χρόνια απουσίας.

Το ρεπερτόριο της Βιτάλη κινείται ανάμεσα σε τρεις κόσμους που γνώρισε διαδοχικά: τα δημοτικά των πανηγυριών, το αστικό λαϊκό του μπουζουκιού και το έντεχνο τραγούδι συνθετών που έγραφαν για τον δίσκο και τη σκηνή. Δίσκοι όπως «Τα δημοτικά της Ελένης» (1981) και «Βάρα μου το ντέφι» (1983) αντλούν από τον πρώτο. Το «Χορέψτε γιατί χανόμαστε» (1984) ξαναπέρασε δύο τραγούδια που είχε πρωτοηχογραφήσει παιδί με τον πατέρα της. Συνεργάστηκε επίσης με τον λαϊκό συνθέτη Χρήστο Νικολόπουλο και με τον συνθέτη του έντεχνου Σταμάτη Σπανουδάκη, στον δίσκο «7 Παρακλήσεις».

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 έγραφε όλο και περισσότερο το δικό της υλικό. «Το απέναντι μπαλκόνι» (1989) και το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;» (1994· κατά άλλες πηγές 1993) έχουν δικούς της στίχους και μουσική. Το «Προσκήνιο» (2000), ζωντανή ηχογράφηση από τη μουσική σκηνή «Αερικό», συγκεντρώνει τους σταθμούς αυτής της πορείας σε ένα πρόγραμμα. Οι αναμνήσεις της εξηγούν μέρος του ύφους της. Στην πρώτη της ηχογράφηση, όπως θυμάται, ο Νικολόπουλος και ο πιανίστας Τάσος Καρακατσάνης τής είπαν να τραγουδήσει χωρίς βιμπράτο και να προφέρει καθαρά κάθε λέξη. Αυτή η προσοχή στην άρθρωση κάνει τις ηχογραφήσεις της πολύτιμες για όποιον ακούει προσεκτικά ελληνικά, ενώ το ρεπερτόριο των πανηγυριών διατηρεί το παλαιότερο τροπικό χρώμα της παράδοσης του σαντουριού με την οποία μεγάλωσε.

Η πορεία της Βιτάλη συνδέει τον προφορικό κόσμο του πανηγυριού, όπου Ρομά και άλλοι επαγγελματίες μουσικοί έπαιζαν για τους χορούς των χωριών, με τη ζωή του ελληνικού στούντιο και της συναυλίας. Το 2016 μοιράστηκε ένα χειμερινό πρόγραμμα με τον Γιάννη Πάριο στην «Ιερά Οδό» στην Αθήνα και είπε στους δημοσιογράφους ότι τα πανηγύρια τής δίδαξαν πάνω απ’ όλα την αγάπη. Για μια συγκεκριμένη άσκηση, βρείτε στο archive.ert.gr την εγγραφή «Οι φίλοι μου: Ελένη Βιτάλη» (2000). Διαβάστε την ελληνική περιγραφή με τους χρόνους, που σημειώνει πού μιλά η ίδια και πού ακολουθεί τραγούδι. Έπειτα γράψτε δύο δικές σας προτάσεις με «αφού» και «πριν», για παράδειγμα: «Αφού μίλησε για τον πατέρα της, ακούστηκε ένα τραγούδι». Αυτές οι προτάσεις εξάσκησης είναι δικές μας, όχι στίχοι.

• Το πρώτο της πανηγύρι, όπως θυμάται, ήταν στα Εξαμίλια Κορινθίας, την ίδια μέρα που πέθανε ο παπάς του χωριού.
• Ως κορίτσι έλεγε ότι ήθελε να γίνει παιδίατρος, όχι τραγουδίστρια.
• Γελώντας είπε ότι στο παιδικό δισκάκι με τον πατέρα της η φωνή της ακουγόταν σαν γατάκι.
• Το 2016 εξήγησε ότι «πανήγυρις» σημαίνει κυκλικός χορός και άρα αγάπη.