Όμηρος

Οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήξεραν σχεδόν τίποτα για τον Όμηρο και διαφωνούσαν συνεχώς γι' αυτόν. Επτά πόλεις διεκδικούσαν ότι ήταν η πατρίδα του, με μεγαλύτερη επιμονή η Σμύρνη και η Χίος, και η παράδοση τον έκανε τυφλό περιπλανώμενο αοιδό· ο Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα μιλά για έναν τυφλό που ζει στη βραχώδη Χίο, και οι μεταγενέστεροι αναγνώστες το θεώρησαν αυτοπροσωπογραφία του ποιητή. Μια συντεχνία ραψωδών στη Χίο, οι Ομηρίδες, έλεγαν ότι ήταν απόγονοί του και απάγγελλαν τα έπη του για αιώνες. Οι χρονολογίες που προτάθηκαν κυμαίνονταν από το 1100 ως το 700 π.Χ.· σήμερα οι περισσότεροι μελετητές τοποθετούν τα έπη στο δεύτερο μισό του όγδοου αιώνα π.Χ., την εποχή που το ελληνικό αλφάβητο ήταν καινούργιο.

Από τον δέκατο όγδοο αιώνα το «ομηρικό ζήτημα» αναρωτιέται αν ένας ποιητής συνέθεσε και τα δύο έπη, ή έστω το ένα από αυτά. Η απάντηση που διαμορφώθηκε τον εικοστό αιώνα, κυρίως χάρη στο έργο του Μίλμαν Πάρι τη δεκαετία του 1930, είναι ότι τα έπη γεννήθηκαν μέσα από μια μακρά παράδοση προφορικής ποίησης: οι αοιδοί αυτοσχεδίαζαν σε δακτυλικό εξάμετρο με έτοιμες φράσεις όπως «ο πόδας ωκύς Αχιλλέας» και «η ροδοδάχτυλη Αυγή», και η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι τα μνημειώδη τελικά προϊόντα αυτής της παράδοσης, ίσως διαμορφωμένα από έναν μεγάλο αοιδό, ίσως καταγραμμένα στην Αθήνα επί Πεισιστράτου τον έκτο αιώνα π.Χ.

Όποιος κι αν ήταν, ο Όμηρος ήταν για τους Έλληνες ό,τι η Βίβλος για άλλους λαούς: το κείμενο με το οποίο τα παιδιά μάθαιναν να διαβάζουν, η πηγή των θεών και των ηρώων τους, και το βιβλίο που λέγεται ότι ο Μέγας Αλέξανδρος κρατούσε κάτω από το μαξιλάρι του.

Η Ιλιάδα δεν αφηγείται ολόκληρο τον Τρωικό Πόλεμο. Σε περίπου 15.700 στίχους και 24 ραψωδίες καλύπτει λίγες εβδομάδες του τελευταίου χρόνου της πολιορκίας: ο Αγαμέμνονας προσβάλλει τον Αχιλλέα, τον μεγαλύτερο Έλληνα πολεμιστή, παίρνοντάς του την αιχμάλωτή του Βρισηίδα· ο Αχιλλέας αποσύρεται από τη μάχη, οι Τρώες με αρχηγό τον Έκτορα απωθούν τους Έλληνες ως τα πλοία τους και ο φίλος του Αχιλλέα, ο Πάτροκλος, σκοτώνεται. Ο Αχιλλέας επιστρέφει έξαλλος, σκοτώνει τον Έκτορα και σέρνει το σώμα του γύρω από τα τείχη, ώσπου ο γέρος βασιλιάς Πρίαμος έρχεται νύχτα στη σκηνή του να ικετέψει για το σώμα του γιου του, και το ποίημα κλείνει με την κηδεία του Έκτορα. Είναι ένα ποίημα για την οργή, την τιμή και το τίμημα του πολέμου και για τις δύο πλευρές.

Η Οδύσσεια, περίπου 12.100 στίχοι, είναι ιστορία περιπέτειας και νόστου. Ο Οδυσσέας, βασιλιάς της Ιθάκης, περνά δέκα χρόνια προσπαθώντας να γυρίσει σπίτι μετά τον πόλεμο: τυφλώνει τον Κύκλωπα Πολύφημο, αντιστέκεται στις Σειρήνες, χάνει όλους τους συντρόφους του και κρατιέται χρόνια από τη νύμφη Καλυψώ. Στο μεταξύ, στην Ιθάκη, η γυναίκα του η Πηνελόπη κρατά σε αναμονή τους μνηστήρες υφαίνοντας και ξυφαίνοντας ένα σάβανο, και ο γιος του ο Τηλέμαχος ξεκινά να βρει νέα του. Ο Οδυσσέας γυρίζει μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, τον αναγνωρίζει μόνο ο γέρικος σκύλος του ο Άργος, τεντώνει το μεγάλο του τόξο και σκοτώνει τους μνηστήρες. Και τα δύο έπη είναι γραμμένα σε δακτυλικό εξάμετρο και χρησιμοποιούν τα ίδια τυποποιημένα επίθετα, παρομοιώσεις από τον αγρό και τη θάλασσα και μακριούς λόγους· η γλώσσα τους είναι ένα τεχνητό μείγμα διαλέκτων που κανείς ποτέ δεν μίλησε, και γι' αυτό οι Έλληνες διαβάζουν τον Όμηρο σε μετάφραση όπως οι ξένοι, αλλά τον διαβάζουν πρώτοι.

Κάθε Έλληνας μαθητής διαβάζει την Οδύσσεια στην πρώτη τάξη του γυμνασίου και την Ιλιάδα στη δευτέρα, στις νεοελληνικές μεταφράσεις των Νίκου Καζαντζάκη και Ιωάννη Κακριδή ή του Δημήτρη Μαρωνίτη. Η γλώσσα είναι γεμάτη Όμηρο: μια μακριά δοκιμασία είναι οδύσσεια, μια κρυφή παγίδα δούρειος ίππος, μια πιστή σύζυγος Πηνελόπη, ένας δελεαστικός κίνδυνος σειρήνα, ένας σοφός σύμβουλος μέντορας (από τον Μέντορα) και ένας τεράστιος καβγάς «ομηρικός καβγάς». Οι επισκέπτες πηγαίνουν ακόμα στις Μυκήνες, την ακρόπολη του Αγαμέμνονα, και στο νησί της Ιθάκης με τα έπη στο χέρι. Σε αυτόν τον ιστότοπο μπορείτε να διαβάσετε σύντομες, διαβαθμισμένες αφηγήσεις για τον Δούρειο Ίππο, τον Κύκλωπα, τις Σειρήνες, την Πηνελόπη και τον σκύλο Άργο, καθώς και ένα κείμενο επιπέδου Β2 για τον ίδιο τον Όμηρο.

• Επτά αρχαίες πόλεις διεκδικούσαν τον Όμηρο· ένα ελληνικό επίγραμμα απαριθμεί τη Σμύρνη, τη Ρόδο, την Κολοφώνα, τη Σαλαμίνα, τη Χίο, το Άργος και την Αθήνα.
• Η Ιλιάδα καλύπτει μόνο περίπου πενήντα μέρες ενός δεκάχρονου πολέμου και δεν αναφέρει ποτέ τον Δούρειο Ίππο· η ιστορία αυτή αφηγείται στην Οδύσσεια και σε μεταγενέστερα ποιήματα.
• Πολλές ομηρικές φράσεις είναι στερεότυποι τύποι που επαναλαμβάνονται εκατοντάδες φορές, όπως η «ροδοδάχτυλη Αυγή», και βοηθούσαν τους προφορικούς αοιδούς να συνθέτουν επί τόπου.
• Οι Έλληνες της κλασικής εποχής μάθαιναν τα έπη απέξω στο σχολείο, και στα Παναθήναια της Αθήνας γίνονταν δημόσιες απαγγελίες ολόκληρης της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.