Απελλής

Ο Απελλής (λατινικά Apelles) έδρασε στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. Οι αρχαίοι συγγραφείς διαφωνούν για την καταγωγή του. Το βυζαντινό λεξικό που είναι γνωστό ως Σούδα τον αναφέρει ως Κολοφώνιο που έγινε Εφέσιος με υιοθεσία και ονομάζει δασκάλους του τον Έφορο τον Εφέσιο και αργότερα τον Πάμφιλο από την Αμφίπολη. Ο γεωγράφος Στράβων τον συγκαταλέγει στους επιφανείς άνδρες της Εφέσου, ενώ ο Ρωμαίος εγκυκλοπαιδιστής Πλίνιος ο Πρεσβύτερος τον αποκαλεί Απελλή τον Κώο και τοποθετεί την ακμή του στην 112η Ολυμπιάδα, το 332–329 π.Χ. Ακριβείς χρονολογίες γέννησης ή θανάτου δεν είναι γνωστές.

Ο Πλίνιος λέει ότι ο Απελλής ζωγράφισε τόσο συχνά τον Φίλιππο Β΄ και τον Μέγα Αλέξανδρο ώστε θα ήταν μάταιο να απαριθμήσει κανείς τα πορτρέτα, και ότι ο Αλέξανδρος, που είχε απαγορεύσει σε οποιονδήποτε άλλον να τον ζωγραφίσει, επισκεπτόταν συχνά το εργαστήριό του. Αναφέρει επίσης ότι ο Απελλής έγραψε βιβλία για τη θεωρία της ζωγραφικής, σήμερα χαμένα, και ότι πέθανε ενώ δούλευε μια δεύτερη Αφροδίτη για την Κω, αφήνοντάς την ημιτελή.

Τα περισσότερα από όσα λέγονται για τη ζωή του προέρχονται από ανέκδοτα που καταγράφηκαν αιώνες αργότερα. Ο Πλίνιος περιγράφει μια επίσκεψη στον ζωγράφο Πρωτογένη στη Ρόδο, τη συνήθεια να κρύβεται πίσω από τους πίνακές του για να ακούει τα σχόλια των περαστικών και ένα δείπνο στην Αλεξάνδρεια όπου σχεδίασε με κάρβουνο στον τοίχο τον άνθρωπο που τον είχε ξεγελάσει να έρθει. Οι ιστορίες αυτές ανήκουν στην αρχαία φήμη του και όχι σε τεκμηριωμένη βιογραφία.

Κανένας πίνακας του Απελλή δεν σώζεται και καμία σωζόμενη εικόνα δεν μπορεί με ασφάλεια να αποδοθεί σε εκείνον. Το έργο του είναι γνωστό από κείμενα, κυρίως από το 35ο βιβλίο της «Φυσικής Ιστορίας» του Πλίνιου. Ο Πλίνιος ονομάζει ιδιαίτερο χάρισμά του τη χάρη, που, όπως λέει, οι Έλληνες την έλεγαν χάρις. Σύμφωνα με τον Πλίνιο, ο Απελλής θαύμαζε τους αντιπάλους του αλλά υποστήριζε ότι κανείς δεν τον έφτανε σε αυτό, και έλεγε ότι ο Πρωτογένης δεν ήξερε πότε να σηκώσει το χέρι από τον πίνακα. Του αποδίδει επίσης ένα πολύ λεπτό σκούρο βερνίκι που προστάτευε τα χρώματα και μαλάκωνε τη λάμψη τους.

Στον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, γράφει ο Πλίνιος, ο Απελλής ζωγράφισε τον Αλέξανδρο να κρατά κεραυνό, με δάχτυλα που έμοιαζαν να βγαίνουν από τον πίνακα. Η Αφροδίτη Αναδυομένη του βρισκόταν στο ιερό του Ασκληπιού στην Κω, κατά τον Στράβωνα, ώσπου ο Αύγουστος τη μετέφερε στη Ρώμη. Ο Πλίνιος προσθέτει ένα πορτρέτο του βασιλιά Αντιγόνου, ζωγραφισμένο λοξά ώστε να κρύβεται το χαμένο του μάτι.

Η πιο επιδραστική περιγραφή προέρχεται από τον Έλληνα συγγραφέα Λουκιανό, τον 2ο αιώνα μ.Χ. Περιγράφει μια αλληγορία της Διαβολής: έναν καθιστό άνδρα με τεράστια αυτιά, την Άγνοια και την Υποψία δίπλα του, τη Διαβολή να σέρνει έναν νέο από τα μαλλιά, τον Φθόνο να προπορεύεται και τη Μετάνοια να στρέφεται προς την Αλήθεια. Ο Λουκιανός τη συνδέει με μια ψευδή κατηγορία μπροστά σε κάποιον βασιλιά Πτολεμαίο, όμως η εξέγερση που αναφέρει χρονολογείται στο 219 π.Χ., πολύ μετά τον θάνατο του Απελλή.

Ο Απελλής ζει μέσα από τα κείμενα που τον περιγράφουν. Ο Πλίνιος λέει ότι δύο συνήθειές του έγιναν παροιμίες: να τραβά τουλάχιστον μία γραμμή κάθε μέρα και να λέει σε έναν τσαγκάρη, που κριτίκαρε κάτι πέρα από το σανδάλι, να μην κρίνει πάνω από το παπούτσι. Η περιγραφή του Λουκιανού ενέπνευσε ζωγράφους της Αναγέννησης, πρώτα απ’ όλους τον Σάντρο Μποτιτσέλι, του οποίου η «Διαβολή του Απελλή» (περίπου 1495) βρίσκεται στην Πινακοθήκη Ουφίτσι της Φλωρεντίας· είναι ανασύνθεση από λέξεις, όχι αντίγραφο. Δοκιμάστε μια σύντομη άσκηση με την εικόνα του Μποτιτσέλι σε αυτή τη σελίδα. Γράψτε πρώτα τι φαίνεται: «Βλέπω μια γυναίκα με αναμμένο δαυλό». Έπειτα προσθέστε μια ερμηνεία: «Μου φαίνεται ότι είναι η Διαβολή». Ο ίδιος ο Λουκιανός εκφράζεται με την ίδια επιφύλαξη στα αρχαία ελληνικά του, γι’ αυτό διαβάστε τον μέσα από τη δική μας νεοελληνική απόδοση.

• Ο Πλίνιος λέει ότι ο Απελλής και ο Πρωτογένης αναμετρήθηκαν τραβώντας όλο και λεπτότερες γραμμές στον ίδιο πίνακα, που αργότερα κάηκε σε πυρκαγιά στον Παλατίνο της Ρώμης.
• Κατά τον Στράβωνα, η Κως πέτυχε μείωση του φόρου κατά 100 τάλαντα με αντάλλαγμα την Αφροδίτη Αναδυομένη.
• Ο Πλίνιος ισχυρίζεται ότι τα άλογα χλιμίντριζαν μόνο μπροστά σε άλογο ζωγραφισμένο από τον Απελλή.
• Ο Λουκιανός λέει ότι κάποιος ξεναγός τού είπε τα ονόματα ορισμένων μορφών της «Διαβολής».