Μέλπω Αξιώτη

Η Αξιώτη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1905 αλλά μεγάλωσε στη Μύκονο, τότε ένα φτωχό, ήσυχο νησί ναυτικών και αγροτών, πολύ πριν από τον τουρισμό· η οικογένειά της καταγόταν από εκεί, και τα σπίτια του νησιού, οι άνεμοί του και οι φωνές των γυναικών του θα γέμιζαν τα βιβλία της ως το τέλος της ζωής της. Έλαβε καλή μόρφωση, που περιλάμβανε και γαλλικά, και από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 έζησε στην Αθήνα, όπου άρχισε να γράφει και να ανοίγει τον δικό της δρόμο ως συγγραφέας.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, Δύσκολες νύχτες, κυκλοφόρησε το 1938, επί δικτατορίας Μεταξά, και το δεύτερο, Θέλετε να χορέψομε Μαρία;, το 1940. Είχε προσχωρήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα το 1936, και στη γερμανική Κατοχή πήρε μέρος στην Αντίσταση του ΕΑΜ. Το 1947, ενώ μαινόταν ο Εμφύλιος, έφυγε για τη Γαλλία· απελάθηκε το 1950 μαζί με άλλους Έλληνες κομμουνιστές και εγκαταστάθηκε στην Ανατολική Γερμανία, όπου έζησε κυρίως στο Ανατολικό Βερολίνο και από το 1958 δίδαξε νεοελληνική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Humboldt.

Της επετράπη να επιστρέψει στην Ελλάδα μόλις το 1964, και στα τελευταία αυτά χρόνια έγραψε τα πιο προσωπικά βιβλία της πορείας της. Πέθανε στην Αθήνα στις 22 Μαΐου 1973.

Οι Δύσκολες νύχτες έσπασαν με τον ρεαλισμό που κυριαρχούσε στην ελληνική πεζογραφία της δεκαετίας του 1930. Δεν υπάρχει ευθύγραμμη πλοκή: θραύσματα μνήμης, σκηνές από μια νησιώτικη παιδική ηλικία, φωνές που διακόπτουν η μία την άλλη, μεταβάσεις ανάμεσα στο πρώτο και στο τρίτο πρόσωπο, ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Πρότυπο δεν είναι τόσο κάποιος Έλληνας συγγραφέας όσο ο Προυστ και οι Ευρωπαίοι μοντερνιστές, αλλά το υλικό είναι ολότελα ελληνικό: το νοικοκυριό, οι γείτονες, το κουτσομπολιό και ο πόνος μιας μικρής κοινότητας. Οι κριτικοί διχάστηκαν· άλλοι είδαν μόνο σύγχυση, άλλοι αναγνώρισαν έναν νέο τρόπο γραφής. Το Θέλετε να χορέψομε Μαρία; πηγαίνει το πείραμα πιο μακριά, παρακολουθώντας την εσωτερική ζωή μιας νέας γυναίκας στην Αθήνα.

Τη δεκαετία του 1940 η γραφή της έγινε ανοιχτά πολιτική: ο Εικοστός αιώνας (1946) είναι ένα χρονικό της ελληνικής ιστορίας ιδωμένης από την Αριστερά, και στην εξορία έγραψε διηγήματα και ρεπορτάζ για την Αντίσταση και τον Εμφύλιο.

Τα ύστερα έργα επιστρέφουν στη μνήμη, τώρα με την εμπειρία της ήττας και της εξορίας πίσω τους. Το σπίτι μου (1965) είναι ένας στοχασμός πάνω στο πατρικό σπίτι της Μυκόνου και στα αντικείμενά του. Η Κάδμω (1972), το τελευταίο της βιβλίο, είναι ένα υβρίδιο πεζού ποιήματος και αυτοβιογραφίας, μια μακριά ροή μνήμης για την παιδική ηλικία, την ιστορία, τον έρωτα και τον θάνατο, σε μια γλώσσα πυκνή και μουσική. Σήμερα συχνά διαβάζεται ως το αριστούργημά της.

Για δεκαετίες η Αξιώτη ήταν μισοξεχασμένη, υπερβολικά μοντερνίστρια για το Κόμμα και υπερβολικά κομμουνίστρια για το μεταπολεμικό ελληνικό λογοτεχνικό κατεστημένο. Από τη δεκαετία του 1980 μελετητές και αναγνώστες την ανακάλυψαν ξανά, και σήμερα θεωρείται κεντρική μορφή του ελληνικού μοντερνισμού δίπλα σε συγγραφείς της Γενιάς του '30 όπως ο Σεφέρης και ο Ελύτης, και μία από τις σημαντικές γυναίκες συγγραφείς της Ελλάδας του εικοστού αιώνα, μαζί με τη Μαργαρίτα Λυμπεράκη και άλλες. Τα βιβλία της επανεκδόθηκαν, και το αρχείο της όπως και τα χρόνια της στο Ανατολικό Βερολίνο έγιναν αντικείμενα έρευνας. Στη Μύκονο, ανάμεσα στα καλοκαιρινά πλήθη, το παλιό νησί που περιέγραψε επιζεί στις σελίδες της. Ένας μαθητής C2 καλό είναι να αρχίσει από τα πρώτα κεφάλαια των Δύσκολες νύχτες ή από λίγες σελίδες της Κάδμω, διαβασμένες αργά, δυνατά.

• Μεγάλωσε στη Μύκονο δεκαετίες πριν το νησί γίνει διεθνής τουριστικός προορισμός, και έγραφε σε όλη της τη ζωή για την παλιά του ζωή.
• Απελάθηκε από τη Γαλλία το 1950 και πέρασε πάνω από μια δεκαετία στην Ανατολική Γερμανία, διδάσκοντας νεοελληνική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Humboldt.
• Το πρώτο της μυθιστόρημα, που εκδόθηκε το 1938, συχνά χαρακτηρίζεται το πρώτο ελληνικό μοντερνιστικό μυθιστόρημα.