Σοφία Νικολαΐδου

Η Σοφία Νικολαΐδου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1968, και η πόλη έμεινε στο κέντρο της ζωής της και των περισσότερων βιβλίων της. Για πολλά χρόνια δίδαξε φιλολογικά μαθήματα στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έχει διδάξει επίσης δημιουργική γραφή σε μεταπτυχιακά προγράμματα, μεταξύ άλλων στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου ανήκει στο διδακτικό προσωπικό της δημιουργικής γραφής. Έχει δημοσιεύσει μελέτες για τη δημιουργική γραφή και για τη χρήση των νέων τεχνολογιών στη διδασκαλία, έχει γράψει κριτική βιβλίου σε εφημερίδες όπως «Τα Νέα» και έχει μεταφράσει αρχαίο ελληνικό δράμα στα νέα ελληνικά.

Το πρώτο της βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Ξανθιά πατημένη» (1997), τράβηξε την προσοχή με τις αιχμηρές γυναικείες αφηγήτριές του. Ακολούθησαν μυθιστορήματα, ανάμεσά τους «Ο μωβ μαέστρος» (2006). Η μεγάλη αναγνώριση ήρθε με το «Απόψε δεν έχουμε φίλους» (2010), που τιμήθηκε με το Athens Prize for Literature. Από τότε τα βιβλία της έχουν κυκλοφορήσει σε αρκετές γλώσσες, ανάμεσά τους στα αγγλικά, στα εβραϊκά και στα ρουμανικά.

Το φθινόπωρο του 2014 διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού. Κράτησε ημερολόγιο στους μήνες της θεραπείας και το δημοσίευσε με τίτλο «Καλά και σήμερα» (2015). Το βιβλίο τιμήθηκε με Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για την προώθηση του διαλόγου σε ευαίσθητα κοινωνικά θέματα.

Το κεντρικό εγχείρημα της Νικολαΐδου είναι μια τριλογία μυθιστορημάτων που η κριτική περιγράφει ως μυθιστορηματική ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης και της πολιτικής της. Το «Απόψε δεν έχουμε φίλους» (2010) κινείται από τη γερμανική Κατοχή ως τον Δεκέμβριο του 2008 και εξετάζει πώς ορισμένοι πανεπιστημιακοί της Θεσσαλονίκης συνεργάστηκαν με τους κατακτητές, και πώς ένα πανεπιστήμιο ξεχνά. Το «Χορεύουν οι ελέφαντες» (2012) ξεκινά σε ένα σημερινό σχολείο, στα χρόνια της οικονομικής κρίσης. Ένας έξυπνος αλλά βαριεστημένος μαθητής της τελευταίας τάξης (Minas Georgiou στην αγγλική έκδοση) αρνείται να δώσει πανελλαδικές εξετάσεις. Ο καθηγητής του τού αναθέτει μια άλλη εργασία: να ερευνήσει τη δολοφονία ενός Αμερικανού δημοσιογράφου το 1948, που στο μυθιστόρημα έχει άλλο όνομα (Jack Talas στην αγγλική έκδοση) και είναι πλασμένος πάνω στον Τζορτζ Πολκ του CBS. Ένας ντόπιος δημοσιογράφος (Manolis Gris στην αγγλική έκδοση) βασανίστηκε ώσπου να ομολογήσει. Η έρευνα του μαθητή δεν λύνει την υπόθεση, τον οδηγεί όμως πίσω στις σπουδές του.

Το μυθιστόρημα αφηγείται με πολλές φωνές, πολλές από αυτές γυναικείες, και πηγαινοέρχεται ανάμεσα στο 1948 και στο παρόν, ώστε η ιστορία να εμφανίζεται ως σύνολο εκδοχών που συγκρούονται και όχι ως μία αφήγηση. Ήταν υποψήφιο για Κρατικό Βραβείο. Το τρίτο μυθιστόρημα, «Στο τέλος νικάω εγώ» (2017), εκτείνεται από την εποχή του Χαρίλαου Τρικούπη και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ως το δημοψήφισμα του 2015 και τους νέους που φεύγουν από την Ελλάδα. Στο «Το χρυσό βραχιόλι» (2020) στράφηκε στο μη μυθοπλαστικό βιβλίο, με βάση συνεντεύξεις ανθρώπων που ήταν οι πρώτοι στην οικογένειά τους που σπούδασαν σε πανεπιστήμιο.

Στην Ελλάδα η Νικολαΐδου διαβάζεται ως συγγραφέας που φέρνει τη σχολική τάξη στη λογοτεχνία, και το μυθιστόρημά της του 2024, γνωστό στα αγγλικά ως «Our Own Children», τιμήθηκε με το βραβείο πεζογραφίας του Ιδρύματος Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών. Η μετάφραση της Karen Emmerich «The Scapegoat» (Melville House, 2015) ήταν το πρώτο της βιβλίο που εκδόθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δοκιμάστε μια σύντομη άσκηση Γ2 με τον ελληνικό τίτλο «Χορεύουν οι ελέφαντες». Πρώτα κάντε τον ενικό: «ο ελέφαντας χορεύει»· υποκείμενο και ρήμα αλλάζουν μαζί. Έπειτα γράψτε μια πρόταση για την πλοκή με υποκείμενο στον πληθυντικό, για παράδειγμα «Οι μαρτυρίες συγκρούονται». Τέλος συγκρίνετε τον ελληνικό τίτλο με το «The Scapegoat» και με την ελληνική έκφραση «ο αποδιοπομπαίος τράγος»: ποιος τίτλος λέει περισσότερα στον αναγνώστη πριν από την πρώτη σελίδα; Αυτές είναι δικές μας προτάσεις εξάσκησης, όχι φράσεις από το μυθιστόρημα.

• Ο ελληνικός τίτλος σημαίνει κυριολεκτικά ότι οι ελέφαντες χορεύουν· η αγγλική έκδοση μετονομάστηκε «The Scapegoat», από τον άνθρωπο που κατηγορήθηκε άδικα.
• Στο μυθιστόρημα τα πραγματικά πρόσωπα της υπόθεσης του 1948 παίρνουν νέα ονόματα· στην αγγλική έκδοση ο Τζορτζ Πολκ γίνεται Jack Talas και ο καταδικασμένος δημοσιογράφος Manolis Gris.
• Το «Απόψε δεν έχουμε φίλους» έχει μεταφραστεί στα εβραϊκά (2016) και στα ρουμανικά (2020).
• Έχει πει ότι, ως συγγραφέας, οι λέξεις είναι ο τρόπος της να καταλαβαίνει τι συμβαίνει γύρω της και μέσα της.