Σόλων

Ο Σόλων γεννήθηκε γύρω στο 630 π.Χ. σε μία από τις παλιές αριστοκρατικές οικογένειες της Αθήνας, όμως ο πατέρας του είχε σπαταλήσει την οικογενειακή περιουσία και ο Σόλων βιοποριζόταν από το εμπόριο, ταξιδεύοντας στη θάλασσα. Έγινε αρχικά γνωστός ως ποιητής και ταραχοποιός: όταν οι Αθηναίοι, εξαντλημένοι από έναν χαμένο πόλεμο με τα Μέγαρα για το νησί της Σαλαμίνας, απαγόρευσαν σε οποιονδήποτε να προτείνει την επανέναρξή του, ο Σόλων λέγεται ότι όρμησε στην αγορά προσποιούμενος τον τρελό και απήγγειλε μια ελεγεία, τη Σαλαμίς (Σαλαμίνα), που τους ντρόπιασε τόσο ώστε ξαναπολέμησαν, και η Σαλαμίνα τελικά κατακτήθηκε.

Γύρω στο 594 π.Χ. η Αθήνα βρισκόταν κοντά στον εμφύλιο. Οι φτωχοί αγρότες της Αττικής χρωστούσαν στους πλούσιους, και στα υποθηκευμένα χωράφια τους στέκονταν οριόλιθοι, ὅροι· όσοι δεν πλήρωναν πουλιούνταν ως δούλοι. Και οι δύο πλευρές συμφώνησαν να κάνουν τον Σόλωνα άρχοντα με πλήρεις εξουσίες για να μεταρρυθμίσει το κράτος. Το έκανε μέσα σε ένα μόνο έτος και έπειτα, όπως λέγεται, όρκισε τους Αθηναίους να κρατήσουν τους νόμους του αμετάβλητους για δέκα χρόνια και έφυγε από την πόλη, ώστε κανείς να μην μπορεί να τον πιέσει να τους αλλάξει. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου συνομίλησε με τους ιερείς της Σάιδος, και στη Λυδία· ο Ηρόδοτος τοποθετεί την περίφημη συζήτησή του με τον βασιλιά Κροίσο στις Σάρδεις σε αυτά τα χρόνια.

Όταν επέστρεψε, βρήκε τις παρατάξεις να διαφωνούν ξανά και τον συγγενή του Πεισίστρατο να μηχανορραφεί για την τυραννίδα. Ο Σόλων, γέρος πια, προειδοποίησε με στίχους τους Αθηναίους ότι έχτιζαν μόνοι τους τη δουλεία τους, αλλά δεν εισακούστηκε. Πέθανε γύρω στο 560 π.Χ., λίγο αφότου ο Πεισίστρατος κατέλαβε την εξουσία.

Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα είναι γνωστές από τα ίδια του τα ποιήματα, από την Ἀθηναίων Πολιτεία του Αριστοτέλη και από τον Πλούταρχο. Η πρώτη ήταν η σεισάχθεια, το «τίναγμα των βαρών»: όλα τα χρέη με εγγύηση τη γη ή το πρόσωπο διαγράφηκαν, οι οριόλιθοι ξεριζώθηκαν, οι Αθηναίοι που είχαν υποδουλωθεί για χρέη ελευθερώθηκαν και όσοι είχαν πουληθεί στο εξωτερικό εξαγοράστηκαν, ενώ η υποδούλωση πολίτη για χρέη απαγορεύτηκε για πάντα. Σε ένα ιαμβικό ποίημα καλεί τη μαύρη Γη να μαρτυρήσει ότι την ελευθέρωσε από τους λίθους. Αρνήθηκε ωστόσο να αναδιανείμει τη γη, κάτι που του δημιούργησε εχθρούς και στις δύο πλευρές, και το είπε σε στίχους με κάποια περηφάνια.

Στη συνέχεια ανοικοδόμησε το πολίτευμα με βάση τον πλούτο αντί για την καταγωγή. Οι πολίτες χωρίστηκαν σε τέσσερις τάξεις ανάλογα με την απόδοση της γης τους, τους πεντακοσιομέδιμνους, τους ἱππεῖς, τους ζευγίτες και τους θῆτες· τα ανώτατα αξιώματα πήγαιναν στους πλουσιότερους, αλλά κάθε πολίτης, ακόμη και ο φτωχότερος, συμμετείχε στην εκκλησία του δήμου και στο λαϊκό δικαστήριο, την Ἡλιαία, όπου μπορούσαν να εφεσιβληθούν οι αποφάσεις των αρχόντων. Ο Αριστοτέλης του αποδίδει μια βουλή των τετρακοσίων. Οι νόμοι του, που ρύθμιζαν τα πάντα, από την κληρονομιά και την προίκα ως τη φύτευση ελαιόδεντρων και τη συμπεριφορά όσων θρηνούσαν στις κηδείες, γράφτηκαν σε περιστρεφόμενες ξύλινες πινακίδες, τους ἄξονες, που ήταν στημένοι δημόσια. Από την ποίησή του σώζονται περίπου 280 στίχοι: η ελεγεία Εὐνομία (Ευνομία), που αποδίδει τα δεινά της πόλης στην απληστία των αρχηγών της, στίχοι για τις ηλικίες του ανθρώπου, για τον πλούτο και τη δικαιοσύνη, και ο στίχος για το γήρας μέσα στη διαρκή μάθηση.

Το όνομα του Σόλωνα είναι στα ελληνικά συνώνυμο του σοφού νομοθέτη: ένας πολιτικός που συντάσσει έναν λογικό νόμο αποκαλείται, μισοσοβαρά, «ο Σόλων», και το «σολώνειος» σημαίνει συνετός και μετρημένος. Πιο εύστοχα, η σεισάχθεια είναι ζωντανή λέξη: κάθε σχέδιο ελάφρυνσης χρεών που προτάθηκε στη Βουλή των Ελλήνων από το 2010 ονομάστηκε από κάποιον σεισάχθεια, συνήθως με μια υπενθύμιση του πόσο υστερούσε από την αρχική. Οι μαθητές γνωρίζουν τις μεταρρυθμίσεις του στο μάθημα της αρχαίας ιστορίας της Α΄ Λυκείου, και η ιστορία του Ηροδότου για τον Σόλωνα και τον Κροίσο, με το ηθικό δίδαγμα «μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε», μην καλοτυχίζεις κανέναν πριν από το τέλος, είναι από τα αρχαία κείμενα που θυμούνται οι περισσότεροι Έλληνες. Η Οδός Σόλωνος στο κέντρο της Αθήνας, ο δρόμος της Νομικής Σχολής και των βιβλιοπωλείων, φέρει το όνομά του, και το δελφικό απόφθεγμα «μηδὲν ἄγαν», τίποτα υπερβολικό, του αποδίδεται από την αρχαιότητα. Ο ιστότοπος έχει αναγνώσματα C2 για τον Κροίσο και τον Σόλωνα και για την ιστορία της Ατλαντίδας που, κατά τον Πλάτωνα, έφερε από την Αίγυπτο.

• Είναι ο αρχαιότερος Αθηναίος του οποίου σώζονται δικά του λόγια: περίπου 280 στίχοι, που παραθέτουν μεταγενέστεροι συγγραφείς.
• Η ιστορία της Ατλαντίδας του Πλάτωνα, στον Τίμαιο και τον Κριτία, παρουσιάζεται ως κάτι που ο Σόλων άκουσε από Αιγύπτιους ιερείς στη Σάιδα και έφερε στην Αθήνα.
• Η συνάντησή του με τον Κροίσο, όπως την αφηγείται ο Ηρόδοτος, είναι σχεδόν βέβαια χρονολογικά αδύνατη· ο Κροίσος έγινε βασιλιάς γύρω στο 560 π.Χ., όταν ο Σόλων πέθαινε.
• Αρνήθηκε να γίνει τύραννος της Αθήνας, ενώ, κατά τη δική του μαρτυρία, πολλοί τον παρότρυναν, και έγραψε ένα ποίημα που χλεύαζε όσους τον θεώρησαν ανόητο γι’ αυτό.