Βέρα Ζαβιτσιάνου

Η Βέρα Ζαβιτσιάνου (γράφεται και Ζαβιτσάνου) γεννήθηκε το 1927 στο Παλαιό Φάληρο, μια παραθαλάσσια περιοχή της Αθήνας. Η καλλιτεχνική της ζωή ξεκίνησε από το τραγούδι και όχι από το θέατρο: νέα κοπέλα, τραγουδούσε μαζί με την αδελφή της. Έπειτα σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης, του θεάτρου που ίδρυσε ο Κάρολος Κουν, και το 1954 εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη σκηνή, σε έργο του Θόρντον Ουάιλντερ.

Τις επόμενες σεζόν έπαιξε μια σειρά ρόλων στο Θέατρο Τέχνης, σε έργα που συχνά ανέβαιναν για πρώτη φορά στην Ελλάδα: τον Ματωμένο γάμο του Λόρκα, τον Βυσσινόκηπο του Τσέχοφ, έργα του Τένεσι Ουίλιαμς, τη Δωδέκατη νύχτα του Σαίξπηρ, και το πρώτο ανέβασμα της Αυλής των θαυμάτων του Ιάκωβου Καμπανέλλη, το 1957. Έπαιξε επίσης για χρόνια στο Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Μάνου Κατράκη.

Το 1963 εντάχθηκε στο Εθνικό Θέατρο της Αθήνας, που έγινε η κύρια σκηνή της καριέρας της· το αρχείο του καταγράφει περίπου τριάντα παραγωγές μαζί της ως το 2002, ενώ το 1990 σκηνοθέτησε κιόλας εκεί. Υπήρξε επίσης συνθιασάρχισσα με τους ηθοποιούς Αλέκο Αλεξανδράκη και Άγγελο Αντωνόπουλο. Στην τηλεόραση εμφανίστηκε μόνο μία φορά, στον ομώνυμο ρόλο της Κυρίας Κούλας, βασισμένης σε διήγημα του Μένη Κουμανταρέα. Ο τελευταίος της ρόλος στη σκηνή ήταν η Μαίρη Τάιρον στο Ταξίδι μεγάλης μέρας μέσα στη νύχτα του Γιουτζίν Ο’ Νιλ (2002–2003). Πέθανε σε κλινική στο Παλαιό Φάληρο στις 11 Σεπτεμβρίου 2008, σε ηλικία 81 ετών.

Η δουλειά της Ζαβιτσιάνου στο Εθνικό Θέατρο διέτρεξε εποχές και ύφη με ασυνήθιστο εύρος. Τον Αύγουστο του 1963, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, υποδύθηκε τον μικρό Ισαάκ στη Θυσία του Αβραάμ, ένα θρησκευτικό δράμα σε έμμετρο, ομοιοκατάληκτο κρητικό ιδίωμα του 1600–1635 περίπου. Στις 6 Ιουλίου 1969 έπαιξε τον ομώνυμο ρόλο στην Αντιγόνη του Σοφοκλή στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, στη νεοελληνική μετάφραση του ποιητή Ιωάννη Γρυπάρη. Τα ίδια χρόνια ήταν ο Άριελ στην Τρικυμία του Σαίξπηρ, η λαίδη Ουίντερμηρ στην κωμωδία του Όσκαρ Ουάιλντ και η Σελιμένη στον Μισάνθρωπο του Μολιέρου.

Οι ώριμοι ρόλοι της ήταν συχνά δυναμικές μητέρες και γυναίκες αντιμέτωπες με το παρελθόν: η κυρία Άλβινγκ στους Βρυκόλακες του Ίψεν (1988), η Κλαιρ στις Δούλες του Ζενέ (1991), η γηρασμένη Σάρα Μπερνάρ στο έργο του Τζον Μάρελ (1995) και η Μαρία Χοσέφα, η γριά μητέρα, στο Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα του Λόρκα (1996). Τα περισσότερα ήταν ξένα έργα που παίχτηκαν σε ελληνικές θεατρικές μεταφράσεις.

Στο ρεπερτόριό της είχε θέση και η ελληνική δραματουργία. Το 1987, στη Νέα Σκηνή του Εθνικού, έπαιξε τον ρόλο που ονομάζεται απλώς «Κυρία» στους Γάμους, ένα υπερρεαλιστικό έργο γραμμένο στα ελληνικά από τον Βασίλη Ζιώγα, σε σκηνοθεσία Νίκου Αρμάου. Το 1990 σκηνοθέτησε στο ίδιο θέατρο ένα πρόγραμμα με τρία μονόπρακτα του Ευγένιου Ιονέσκο.

Το ψηφιακό αρχείο του Εθνικού Θεάτρου (nt-archive.gr) διατηρεί πλήρη κατάλογο των ρόλων της, με φωτογραφίες, προγράμματα, δημοσιεύματα του Τύπου και ακόμη ένα κοστούμι που σχεδιάστηκε για εκείνη το 1998. Πολλά από αυτά τα τεκμήρια αναζητούνται και στο SearchCulture.gr. Δοκιμάστε μια μικρή άσκηση με τη σελίδα για τους Γάμους (1987). Οι λεζάντες των φωτογραφιών είναι στα ελληνικά και βάζουν τον ρόλο σε παρένθεση μετά το όνομα του ηθοποιού, για παράδειγμα Βέρα Ζαβιτσιάνου (Κυρία) και Γιώργος Μοσχίδης (Γιατρός). Ταιριάξτε τρεις ηθοποιούς με τους ρόλους τους. Έπειτα συγκρίνετε τις δύο χρήσεις της λέξης «κυρία»: ως όνομα ρόλου και ως ευγενική προσφώνηση πριν από επώνυμο, «η κυρία Ζαβιτσιάνου», όπως χρησιμοποιείται το «ο κύριος» για έναν άνδρα. Η ίδια σελίδα περιέχει και ηχογραφημένα αποσπάσματα της πρώτης και της δεύτερης πράξης, στα ελληνικά.

• Ήταν γύρω στα 36 όταν υποδύθηκε τον μικρό Ισαάκ στη Θυσία του Αβραάμ στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού το 1963.
• Πριν από το θέατρο εμφανιζόταν ως τραγουδίστρια μαζί με την αδελφή της.
• Το 1990 σκηνοθέτησε τις Καρέκλες, το Μάθημα και τη Φαλακρή τραγουδίστρια του Ιονέσκο ως ενιαίο πρόγραμμα στο Εθνικό Θέατρο.
• Η συλλογή κοστουμιών του Εθνικού Θεάτρου διατηρεί ένα κοστούμι δύο τεμαχίων, μπλούζα με μεγάλο γιακά και φούστα, που σχεδίασαν για εκείνη το 1998 η Ρένα Γεωργιάδου και ο Κέννυ Μακλέλλαν.