Eksekias

Prawie wszystko, co wiemy o Eksekiasie, pochodzi z jego waz. Żaden starożytny autor nie opisuje jego życia, dlatego nie ma pewnych dat urodzenia ani śmierci. Badacze umieszczają jego twórczość w Atenach w trzeciej ćwierci VI wieku p.n.e., około 550–525 p.n.e., w czasach, gdy tyran Pizystrat przez długie okresy rządził miastem. Po grecku jego imię brzmi Εξηκίας; alfabetem łacińskim zapisuje się je jako Exekias lub Execias. Na samych wazach zwykle widnieje ΕΧΣΕΚΙΑΣ, z chi i sigmą tam, gdzie późniejsza greka używa jednej litery ksi.

Eksekias podpisywał się na dwa sposoby. Na dwóch wazach napisał, że je i namalował, i wykonał; na około dziesięciu lub jedenastu innych podpisał się tylko jako garncarz, czasownikiem „zrobił”. Specjaliści przypisują mu na podstawie stylu kolejne wazy i dziś łączy się z nim około czterdziestu przedmiotów. Na kilku jego wazach widnieją też słowa „Onetorides jest piękny” — modna wtedy inskrypcja pochwalna dla młodego Ateńczyka. Wiele jego waz znaleziono nie w Grecji, lecz w etruskich grobowcach w Vulci we Włoszech, gdzie ceniono ateńską ceramikę i chowano ją razem ze zmarłymi. Dlatego jego najlepsze dzieła znajdują się dziś w Rzymie, Londynie, Monachium i innych muzeach poza Grecją.

Eksekias pracował w technice czarnofigurowej: postacie malowano lśniącą czarną angobą na pomarańczowej glinie, a drobne szczegóły, takie jak włosy, płaszcze i zbroje, ryto ostrym narzędziem. Jego linie są niezwykle precyzyjne, a sceny spokojne, lecz pełne napięcia.

Na amforze w Watykanie (inwentarz 16757, ok. 540–530 p.n.e.) Achilles siedzi po lewej, wciąż w hełmie, a Ajas siedzi po prawej. Malowane litery podają ich imiona, a każdy wypowiada liczbę: Achilles cztery, Ajas trzy; we współczesnej grece te słowa to τέσσερα i τρία. Żaden zachowany tekst starożytny nie opowiada tej historii; znana jest głównie z waz. Druga strona przedstawia bliźniaków Kastora i Polluksa z rodzicami, Ledą i Tyndareosem. Na amforze w British Museum (ok. 540 p.n.e.) Achilles zabija królową Amazonek Pentezyleję, a oba imiona zapisano obok nich. Na amforze w Boulogne-sur-Mer Eksekias pokazuje samotnego Ajasa przygotowującego miecz na własną śmierć, a nie sam czyn. Jego czara w Monachium (inwentarz 8729) zamienia wnętrze w morze: Dionizos płynie statkiem, z masztu wyrasta winorośl z gronami, a wokół pływają delfiny. Zewnętrzną stronę zdobią duże malowane oczy.

W Grecji Eksekias pojawia się w każdej historii sztuki starożytnej. Internetowa historia starożytnej sztuki greckiej Centrum Języka Greckiego nazywa go najważniejszym malarzem całego stylu czarnofigurowego i reprodukuje jego watykańską amforę. Jego najsłynniejsze podpisane dzieła znajdują się jednak w muzeach za granicą, dlatego większość uczących się poznaje go ze zdjęć. Spróbuj ze zdjęciem watykańskiej amfory na tej stronie. Najpierw powiedz, kto gdzie siedzi: Ο Αχιλλέας κάθεται αριστερά (Achilles siedzi po lewej) i Ο Αίαντας κάθεται δεξιά (Ajas siedzi po prawej). Potem powiedz ich liczby: τέσσερα (cztery), τρία (trzy). Na koniec rozróżnij trzy rzeczy: namalowany obraz, starożytne słowa zapisane na wazie i współczesną muzealną tabliczkę obok.

• Na jego wazach imię zapisano ΕΧΣΕΚΙΑΣ, z ΧΣ tam, gdzie późniejsza greka pisze Ξ.
• Późniejsi malarze powtórzyli jego scenę gry Achillesa i Ajasa na około 150 wazach.
• Najstarszy zachowany krater kielichowy, szerokie naczynie do mieszania wina, ozdobił Eksekias.
• Jego podpis na watykańskiej amforze mówi głosem samej wazy: „Eksekias mnie namalował i zrobił”.